Zamanida hitlér üchün xizmet qilghan wolkswagén shirkiti bügün shi jinping üchün xizmet qiliwatamdu?

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2020-11-17
Share
germeniye-volkswagen-xitay.jpg Wolkswagén béyjingdiki xelq'ara mashina körgezmiside. 2020-Yili 26-séntebir, béyjing.
REUTERS

Dunyadiki eng chong mashina shirkiti bolghan wolkswagénning ürümchidiki eng kichik zawuti uninggha eng zor bash aghriqi élip kelgen.

Bu bir heptidin buyan gérmaniye hemde yawropa metbu'atlirining bezi sehipiliri dunyadiki eng chong mashina shirkiti bolghan wolkswagénning ürümchidiki zawuti toghrisidiki munaziriler bilen toldi. Gerche héch bir axbarat wastiliri wolkswagénning Uyghur diyaridiki mejburiy emgek bilen bolghan alaqisigha da'ir birer delil-ispat körsitip bérelmigen bolsimu, ular hich bolmisa wolkswagénni Uyghurlar uchrawatqan zulumlargha süküt qilish bilen toxtimay eyibleyti.

Bu eyibleshler hetta wolkswagén shirkitining tarixini otturigha sörep chiqti. Wolkswagén shirkiti 1937-yilliridin bashlap natsistlar gérmaniyesining rehbiri hitlérning yardimi bilen qurulghan hem uning üchün xizmet qilghan bolup, tedriji mejburiy emgekke tayinip hitlér üchün herxil qatnash qoralliri we urush eslihelirini yasap bergen. Ular ishletken ishchilar kéyinche hitlér qurghan jaza lagérliridiki tutqunlar bolghan. Bu tarix bügünki Uyghur diyaridiki milyonlighan Uyghurlar qamalghan jaza lagérliri we mejburiy emgek bilen sélishturulghan.

BBC Ning 16-noyabir bu xususta élan qilghan maqaliside bayan qilinishiche, wolkswagénning ijra'iye re'isi stéfan wollénstayin bu kona tarixni itirap qilip: "Bu weqe natsistlar zamanida heqiqetenmu bizning zawutimizda yüz bergen. Biz mejburiy emgekke tayinip xelqni wolkswagén bilen teminligen," dégen. U yene tekitlep: "Elwette, bundaq ishni bügün hergiz qobul qilghili bolmaydu, buning üchün biz barliq ishlepchiqirish orunlirida mejburiy emgektin xaliy bolushqa kapaletlik qiliwatimiz, ürümchidiki zawutlirimiznimu alahide tekshürüp chiqtuq. Biz mejburiy emgek bolmasliqqa mutleq kapaletlik qilimiz," dégen. Bu adem 2019-yili béyjingda ötküzülgen mashina körgezmiside muxbirlargha "Jaza lagérliridin xewirim yoq" dep qoyup, buning derdini uzun tartqan idi.

Metbu'atlarda eyni zamanda yehudilarning mejburiy emgikige tayinip hitlérni qollighan wolkswagénning bügün Uyghurlarning mejburiy emgikige tayinip shi jinpingni qollawatqanliqi bayan qiliniwatqanliqini tilgha alghan d u q tetqiqat merkizining mudiri enwer ehmet ependining éytishiche, hazir gérmaniye metbu'atliri wolkswagénning kishilik hoquqni depsende qilishqa da'ir arxiplirini ashkarilap, wolkswagénni jiddiy agahlandurmaqta iken.

Xewerlerde bayan qilinishiche, wolkswagénning xitayda 32 zawuti bar iken. 2013-Yili ürümchide qurulghan tarmaq zawuti yiligha 20 ming mashina iqiridighan eng kichik zawut hésablinidiken. Bu zawutta ishlewatqan 600 ishchining aran 25 pirsenti Uyghur we bashqa az sanliq milletler iken. Emma bu eng kichik zawut bü künlerde wolkswagén shirkitini eng chong bash aghriqigha giriptar qilmaqta iken. Axbarat sahesi, kishilik hoquq organliri uninggha qattiq bésim ishletmekte iken.

Wolkswagénning tarixtiki qara daghlirining metbu'atlargha sörep chiqirilip, wolkswagén shirkiti üchün küchlük bésim shekillendüriwatqanliqini eskertken Uyghur ziyalisi gheyur qurban ependimu bu heqte qarashlirini sherhiyilep ötti.

Gérmaniyediki dangliq axbarat wastisi bolghan ZDF téléwiziye qanilining qiziq nuqtilar sehipisi 13-noyabir küni wolkswagén toghriliq mexsus bir programma tarqatqan idi. Bu programmida wolkswagénning xitay qoralliq saqchi qisimlirini saqchi mashiniliri bilen teminlep, buning bilen Uyghurlarni basturushqa hemkarlishiwatqanliqi ilgiri sürülgen. BBC Ning 16-noyabir élan qilghan "Gérmaniyening shinjangdiki wolkswagén shirkiti shübhige yoluqti, shirket mejburiy emgekning mewjudliqini inkar qildi" namliq xewiridimu wolkswagénning ürümchidiki tarmaq zawutining özige anche yiraq bolmighan orun'gha jaylashqan xitayning bir qoralliq saqchi etriti bilen kélishim tüzgenliki tilgha élin'ghan.

Xewerlerde bayan qilinishiche, nöwette milyonlighan Uyghurlar jaza lagérlirigha qamilip turuwatqan, ular millet süpitide qirghinchiliqqa uchrawatqan bir zamanda wolkswagénning héch ish bolmighandek xitayda öz tijaritini dawamlashturishi zor exlaqsizliq hésablinidiken. Wolkswagénning mejburiy emgek bilen alaqisi bolmighan teqdirdimu, xitayning Uyghurlargha qaratqan basturush siyasitige inkas qayturush mejburiyiti bar iken. U héch bolmisa ürümchidiki tarmaq zawutini taqap, xitayning Uyghurlargha qarita zulumlirigha inkas qayturushi lazim iken. Buningdin tartqan ziyan wolkswagéndek chong shirket üchün tilgha élishqimu erzimeydiken.

Xewerlerde körsitilishiche, amérikaning yéqinqi aylardin buyan mejburiy emgek bilen alaqisi bolghan xitay shirketlerge jaza tedbirlirini yürgüzüshi seweblik nöwette nurghunlighan xelq'araliq shirketler Uyghur diyari bilen bolghan alaqisini üzüp tashlighan. Shiwétsiyening dölet halqighan H&M shirkiti xitaydin chékinip chiqqan. Bezi gherb shirketliri zawutlirini hindistan'gha yötkeshke teyyarliq qilmaqta iken. Bundaq bir weziyette wolkswagén shirkiti sükütlirini terk étishi lazim iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet