Türkiyening izmir köchmenler merkizide ghayib bolghan Uyghur ayalining aqiwiti endishe qozghimaqta

Muxbirimiz erkin
2021-09-07
Share
Türkiyediki Uyghurlar xitayning qara qolidin endishe qilmaqta
Yettesu

Türkiyede yashawatqan abdurusul tuniyaz izmir shehiridiki köchmenler merkizide tutup turuqluq anisi quwanxan hemzi bilen axirqi qétim 2019-yili 6-ayning 28-küni téléfonda sözleshken bolup, bu uning anisi bilen axirqi qétim sözlishishi bolup qalghan.

U shuningdin tartip anisidin qayta xewer alalmighan. Abdurusul tuniyazning éytishiche, u adwokat tutup ikki yildin béri anisining aqiwitini sürüshtürüp türkiye edliye tarmaqlirigha erz qilghan bolsimu, biraq meyli izmir köchmenler idarisi bolsun, meyli izmirdiki sot mehkimisi bolsun, bundaq bir ayalning izmir köchmenler merkizige solan'ghanliqini ret qilghan.

Hetta u türkiye asasi qanun sot mehkimisige erz qilghan bolsimu, biraq asasi qanun mehkimisi yéqinda uning erzini qobul qilishni ret qilghan. Bu sot mehkimisi uning erzining néme üchün ret qilin'ghanliqighimu héchqandaq chüshenche bermigen. Izmir wilayetlik köchmenler bashqurush idarisining 2019-yili 9-ayda uning adwokatigha ewetken jawab xétide, "Merkizimizde abdurusul tuniyaz isimlik chet'ellikning anisi bolghan quwanxan hemzi isimlik chet'ellik yoq" dep körsitilgen.

Lékin abdurusul tuniyazning éytishiche, uningda anisini izmir köchmenler merkizining solighan'ghanliqi, uning köchmenler merkizidin abdurusulgha téléfon qilin'ghanliqigha a'it deliller bar iken. U ötken hepte bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilip, anisining ghayib bolushigha alaqidar tepsilatlarni biz bilen ortaqlashti. Uning éytishiche, quwanxan hemzi ular axirqi qétim téléfon sözleshken 28-iyun küni köchmenler merkizidin ghayib bolghan bolup, u anisining ghayib bolghanliqidin bir hepte kéyin xewer tapqan.

Abdurusul anisining 2019-yili 6-ayning 31-küni tajikistan arqiliq xitaygha qayturulghan zinnetgül tursun qatarliq töt Uyghurning qatarida ikenlikini bildürdi. Uning éytishiche, da'iriler uninggha quwanxan hemzi isimlik birsining yoqluqini éytqan bolsimu, lékin uning adwokatigha gheyriy resmiy qanal arqiliq quwanxan hemzining tajikistan'gha qayturulghanliqini bildürgen.

Zinnetgül tursunmu ilgiri ikki perzenti bilen izmirdiki köchmenler merkizide tutup turulghan shundaqla her ikkilisi türkiyening hatay wilayitide tutqun qilinip, izmirdiki köchmenler merkizige élip kélin'gen. Zinnetgül tursunning 2019-yili 31-iyun küni tajikistan puqrasi, dégen qalpaq bilen düshenbige yolgha sélin'ghanliqi, xitay saqchilirining uni düshenbe ayrodromida ötküzüwélip ghuljigha élip ketkenliki melum. Radiyomiz ötken yili zinnetgülning türmide ölgenliki, ikki perzentige uruq-tughqanlirining qarawatqanliqini delilligen.

Türkiyediki Uyghur musapirlar mesilisige ariliship kéliwatqan ataqliq adwokat, türkiye haji bayram weli uniwérsitétining qanun proféssori ilyas doghan ependi 7-séntebir ziyaritimizni qobul qilip, mezkur erzning konkrét tepsilati toghrisida bir néme déyelmeydighanliqi, biraq bu erzni yawropa insan heqliri mehkimisige sunush pursiti barliqini bildürdi. Uning éytishiche, buning üchün uning waqit qereli intayin muhim iken.

Proféssor ilyas doghan mundaq dédi: "Buning waqit qereli bar. Waqit qereli bir kün ötüp ketse héchnéme qilalmaysiz. Köchmenler merkizining inkar qilishi muhim emes. Muhimi yawropa insan heqliri mehkimisi qayil bolamdu-yoq. Buning üchün uninggha teyyarliq qilish kérek. Biz bu mesilining mutexessisi. Bundaq délolarda adwokatlar kishiler bilen sözlishishi, shuninggha qarita delil toplishimiz kérekki, heqliq ikenliki otturigha chiqsun. Bu ehwalda bu kishining a'ilisi héchbolmisa türkiye dölitidin yuqiri miqdarda rohiy ziyan tölimi bolsimu alalaydu".

Ilyas doghanning éytishiche, dölet özining qilmishni inkar qilsimu, lékin bu xil délolar döletning bu xil xataliqni qayta sadir qilishining aldini élish rolini oynaydiken.

Ilyas doghan mundaq dédi: "Dölet inkar qiliwatidighu, inkar qilsun muhim emes. Yéngidin erz qilinidu, shuning bilen asasi qanun sot mehkimisi we yawropa insan heqliri sot mehkimisige erz sunulidu. Netijide döletning xataliqi namayan qilinidu. Bu xil erzler dölet bundaq xataliqni qayta sadir qilmisun, dep élip bérilidu. Adem ötküzüp bérilip, öldi yaki hayatini axirlashturdi. Biraq héchbolmisa uninggha oxshash ziyankeshlik namzati bolghan kishilerning oxshash aqiwetke qélishining aldi élin'ghan bolidu".

Lékin türkiye hökümiti hazirgha qeder héchqandaq bir Uyghurni xitaygha qayturup baqmighanliqini ilgiri sürüp keldi. Türkiye ichki ishlar ministiri sulayman soylu ilgiri türkiyening "Héchkimni ten jazasi yaki kishilik hoquqi depsende qilishqa uchraydighan bir döletke qayturup baqmighanliqi" ni bildürgen. Kéyinrek türkiye köchmenler bash idarisi "Özini xitay puqrasi zinnetgül tursun, dep tonushturghan biri" ning tajikistan puqrasi ikenliki, uning yoldishi we ikki perzenti bilen tajikistan'gha qayturulghanliqini éytqan.

Bu weqe eyni waqitta zor ghulghula qozghap, türkiyediki Uyghur musapirlirining bixeterliki endishe yaratqan idi. Proféssor ilyas doghan, türkiye qanunlirida herqandaq bir kishining qayturup bérilse, zulumgha uchrash xewpi yuqiri bolsa, uning qayturulushi cheklinidighanliqi, shunga Uyghurlarni qayturushning asasi qanun we munasiwetlik qanunlargha xilap ikenlikini bildürdi.

U mundaq deydu: "Bizning qanunlirimizda bir kishining qayturup bérilse zulumgha uchrash éhtimalliqi yuqiri bolsa, uning qayturulup bérilishi cheklinidu. Bizning qanun sistémimiz mana mushundaq. Shunga adettiki ehwalda xitaygha qayturup bérilgen bir Uyghurning ten jazasi we zulumgha uchrash éhtimalliqi bek yuqiri. Shu tüpeyli ularning qayturulushi asasi qanun we qanunlirimizgha xilap. Eger xitayda adem öltürüshtek jinayi ishlargha arilashqan bolsa, peqet shu jinayet bilen sotlinish sherti astida qayturulushi mumkin"

Melum bolushiche, ikki perzentning anisi bolghan quwanxan hemzi oghli abdurusul bilen türkiyege 2016-yili chiqqan. Abdurusul balilarning kichiki bolup, uning dadisi u kichik waqtida tügep ketkeniken. Uning akisi yasin tuniyaz 2012-yili 19 yéshida "Döletni parchilashqa urunush" jinayiti bilen qolgha élinip, 14 yilliq késiwétilgen. Quwanxan bilen abdurusul 2016-yili türkiyege mangghanda yasin tuniyaz xitayning shixudiki türmiside qamaq jazasini ötewatqaniken.

Abdurusul tuniyaz, nöwette ya izmir köchmenler merkizide ghayib bolghan anisining teqdiridin yaki shixu türmisidiki akisining ehwalidin xewer alalmaywatqanliqini bildürdi.

Pikirler (0)

Barliq pikir - bayanlarni körüsh.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet