Tataristan aliy soti shehrizat shawketke siyasiy panahliq bérishtin yene bash tartqan

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2020-03-17
Share
moskwa-sot-mehkimisi.jpg Rusiye moskwadiki sot mehkimisining aldi körünüshi. 2017-Yili 1-awghust.
AP

Yéqinda rusiye terkibidiki tataristan jumhuriyitining paytexti qazan shehiride turup, siyasiy panahliq alalmaywatqan qosh kézek aka-ukilarning biri shehrizat shawketke tataristan aliy soti waqitliq panahliq bérishtin bash tartqan. Aliy sot ötken yili küzde qazan shehiri awayistro'itél nahiyelik sotining bu heqtiki panahliqni ret qilish qararini küchide qaldurghan bolup, emdi u xitaygha qayturush xewpige duch kelmekte. Bu heqte rusiyening "Idél réali'i" axbarat agéntliqida élan qilin'ghan "Tataristan aliy soti xitay xelq jumhuriyitidin kelgen tatargha waqitliq panahliq bérishtin bash tartti" namliq maqalide éytilghan.

Maqalide déyilishiche, shehrizat shawketning adwokatliri xitaygha qayturghan teqdirde uni Uyghur élidiki musulmanlar üchün qurulghan "Qayta terbiyelesh" lagéri kütüp turghanliqini hemde korona wirusi weziyitini seweb qilip, qachaqlar qanuni asasida uni rusiyede qaldurush toghriliq iltimas qilghan bolsimu, sot ularning bu seweblirini muhim dep qarimighan. Adwokat ruslan nagiyéf aliy sotning bu qarari üstidin erz qilidighanliqini bildürgen. Maqalide yene éytilishiche, ötkende aliy sot qosh kézek aka-ukilarning yene biri shahdiyar shawketkimu shundaqla qarar chiqarghaniken.

Maqalide yene mundaq déyilgen: "Qosh kézek aka-ukilarning teqdiri heqqide biz ötkendimu yazghan iduq, emma shuni tekitleymizki, tataristan qorchaq hakimiyiti we qorchaq sotlar rusiyening qolidiki eswab bolup hésablinidu, ular tatarlarni hetta panahliq bérip, öz yéride qoghdiyalmaydu we xitay da'iriliri bilen yaxshi munasiwet saqlawatqan moskwadiki özlirining igilirige béqinish üchün musulmanlarni ochuqtin-ochuq ölümge ewetishke teyyar."

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan adwokat behram hemrayéf mundaq dédi: "Buningdin kéyin bizde mezkur sot hökümi üstidin erz bérish mumkinchilikimiz bar. Hazirche biz buninggha höjjetlerni teyyarlawatimiz. Men oylaymenki, buninggha az dégende yérim yil waqit kétidu. Weziyet heqiqetenmu murekkep. Emma biz ularni rusiyede qaldurush üchün yaki üchinchi bir memliketke chiqirish üchün qolimizdin kélidighan ishning barliqini qilimiz."

Behram hemrayéf hazir ularning "Fédératsiye uniwérsitéti" gha qaytidin qobul qilin'ghanliqini, ularni qazandiki tatar jama'etchilikining maddiy jehettin qollawatqanliqini bildürdi.

Igilishimizche, shehrizat we shahdiyar shawket 2015‏-yili Uyghur élidin tataristan paytexti qazan shehirige kélip, "Fédératsiye uniwérsitéti" gha oqushqa chüshken. Lékin ularning wiza qereli pütüp, uniwérsitét bilen oqush shertnamisi bikar qilin'ghanidi. Ularning dadisi Uyghur, anisi tatar bolup, her ikkisi yighiwélish lagérida iken. Hazir shehrizat we shahdiyar shawket öz adwokatlirigha mubada yurtigha yénip baridighan bolsa, ularni sözsiz yighiwélish lagérigha élip kétidighanliqini bildürgen idi.

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan qazaqistandiki "Libérti" jem'iyetlik fondining rehbiri, siyasetshunas ghalim agéléu'of qosh kézek aka-uka shehrizat we shahdiyar shawket mesiliside muhim bir nuqtigha ehmiyet bérish lazimliqini otturigha qoyup, mundaq dédi: "Ular qachaq hoquqini élish üchün birleshken döletler teshkilati yénidiki insan heqliri bashqarmisi namigha höjjetlirini tapshurdimu? mundaq organ her bir memlikette, shu jümlidin rusiyedimu bar. Yene bir nerse, ular siyasiy panahliq izdewatqan kishiler tizimida barmu? mubada ular mushundaq resmiy erz bergen bolsa, ularning xitaygha qayturulush hoquqi yoq. Rusiye da'iriliri qachaqlar toghriliq xelq'ara qanun'gha qarshi heriket qilalmaydu. Shuning üchün ular ya rusiyede, yeni tataristanda qélishi kérek, ya üchinchi bir döletke chiqip kétishi kérek. Elwette, xitaygha qayturulghan teqdirde ularning hayatigha xewp tughulidu. Egerde ular höjjetlirini peqet rusiyening köchmenler idarisige tapshurush bilen cheklen'gen bolsa, rusiye heqiqetenmu ularni xitaygha qayturup bérishi mumkin."

Ghalim agéléu'ofning pikriche, shehrizat we shahdiyar shawket xitaygha qayturup bérilgen teqdirde, bu, sözsiz rusiyening xelq'aradiki abruyigha dagh chüshüridiken. Bu hem tataristanningmu abruyini tökidiken. U chaghda mezkur panahliq tiligen kishiler rusiyege emes, bashqa memliketlerge kétishi mumkin iken.

Melumki, rusiye xitayning istratégiyilik shériki bolup, u xitayning milletlerge qaratqan siyasitini izchil türde qollaydighanliqini bildürüp kelgen, xitaymu rusiyeni qollap kelgenidi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet