Adwokat maykél pollak: Uyghurlar hazir eng zor kölemde mejburiy ghayib qilishning ziyankeshlikige uchrighuchi xelq

Muxbirimiz gülchéhre
2020-08-31
Élxet
Pikir
Share
Print
B d t bash katipi antoni'o gutérris yighinda sözlewatqan körünüsh. 2020-Yili 24-féwral, jenwe.
B d t bash katipi antoni'o gutérris yighinda sözlewatqan körünüsh. 2020-Yili 24-féwral, jenwe.
AFP

Birleshken döletler teshkilati (b d t) teripidin "Mejburiy ghayib qiliwétilgenler xelq'ara xatire küni" qilip békitilgen her yilidiki 30-awghust künide, diktator hakimiyetler teripidin öz iradisige xilap halda ghayib qiliwétilgen hemde mejburiy yosunda yoq qiliwétilgen xelqler we kishiler mexsus eslinidu. B d t ning alaqidar qararida körsitilishiche, mejburiy ghayibliq yershari xaraktérlik mesile bolup, bu izchil oxshimighan irq, din we siyasiy mewqege mensup kishilerni nishan qilip kelmekte.

B d t bash katipi antoniyo gutérés, 2020-yilliq "Mejburiy ghayib qiliwétilgenler xelq'ara xatire küni" munasiwiti bilen élan qilghan bayanatida "Dunyaning her qaysi jaylirida mejburiy ghayib bolush jinayiti ewj aldi, kona délolarning azabliq aghriqi yenila keskin, chünki yoqap ketken minglighan kishilerning teqdiri namelum bolup, bu jinayet yoqap ketkenlerning yéqinliri turmushida izchil mewjut bolup turidu" dégen.

Gutérés bayanatida yene "Xelq'ara kishilik hoquq qanunigha asasen, a'ile we jem'iyetning yüz bergen ishlar toghrisidiki heqiqetni bilish hoquqi bar. Men eza döletlerni bu mes'uliyetni ada qilishqa chaqirimen", dep tekitligen.

B d t tor bétide bu xelq'araliq künning békitilish tarixi heqqidiki bayanlarda, b d t omumiy mejlisining 2010-yili 12-ayning 21-künidiki qararigha asasen, 2011-yildin bashlap her yili 30-awghust xelq'arada, mejburiy ghayib qilishning ziyankeshlikige uchrighanlar küni süpitide, resmiy türde xatirilinip kelmekte.

Bir hakimiyetning shexslerni mejburiy ghayib qiliwétishi kishilik hoquqqa buzghunchiliq qilishning eng yuqiri pellisining biri hésablinidu. Bolupmu yéqinqi 3 yildin buyan xitayning Uyghurlar we bashqa musulman milletlerni mejburiy lagérlargha qamash bilen, mejburiy ghayib qilishning yéngi bir pellisini yaratqanliqi melum.

Dunya Uyghur qurultiyi 30-awghust xelq'ara mejburiy ghayib qilin'ghanlarni xatirilesh künide dunya miqyasida zalim hakimiyetler, ularning munasiwetlik saqchiliri yaki herbiy xadimliri qatarliqlarning qolida mejburiy ghayib bolghan barliq kishilerni esleydighanliqini tektlesh bilen birge, xitay hakimiyiti teripidin lagérlargha qamalghan bir yérim milyondin 3 milyon'gha qeder bigunah Uyghurning mejburiy ghayib qilishning qurbanliri ikenlikini eskertken.

Dunya Uyghur qurultiyi öz bayanatida, chet'ellerde yashawatqan Uyghurlarning 2017-yili 4-ay we 5-aylardin bashlap sherqiy türkistanda yashaydighan a'ile ezaliri bilen alaqisining üzülüshke bashlighanliqi, Uyghurlarning keng kölemlik jaza lagérlirigha solan'ghanliqi we bu yerde siyasiy terbiye, qiyin-qistaq hem nachar shara'itlargha duch kelgenliki heqqide tepsiliy melumat bergen. Bayanatta bu heqte "Yéqinqi üch yilda 1 milyon 800 mingdin 3 milyon'ghiche Uyghurning panahlinish lagérida xalighanche tutup turulushqa uchrighanliqi, nurghun kishilerning mejburiy ghayib qilin'ghanliqi, bu, xitay hökümitining irqiy qirghinchiliq herikitining bir qismi bolup qalghanliqi" körsitilgen.

Ziyaritimizni qobul qilghan dunya Uyghur qurultiyining re'isi dolqun eysa yéqinqi 3 yilda Uyghurlar mejburiy ghayib qiliwétishning ziyankeshlikige eng éghir derijide uchrap kéliwatqanliqini, shuning bilen bir waqitta mejburiy ghayib qilin'ghan shexsler we ularning a'ile tawabi'atlirining insan heqliri depsende qilinipla qalmastin, belki yene xitay hökümitining bu qilmishlirining millet we jem'iyetke qorqunch hemde kishilerning hayatigha éghir bésim peyda qilip kéliwatqanliqini tekitlidi.

Dunya Uyghur qurultiyi bayanatida, xitay hökümitining Uyghur diyaridiki basturushliri we buning tesiride ghayib qilin'ghanlarning ehwalliridin bashqa yene, Uyghur musapirliri yaki panahliq tiligüchilerning xitayning bésimi bilen chet'ellerdin mejburiy qayturulghan ehwallarning köp yüz bergenlikimu otturigha qoyulghan. Bayanatta: "Ötken 15 yilda, 300 din artuq Uyghur 16 oxshimighan dölettin mejburiy qayturulghan we qaytip kelgendin kéyin ghayib bolghan" déyilgen.

Bayanatta töwendikidek misallar körsitilgen: "2009-Yili 12-ayda, 22 Uyghur kambodzhadin xitay qayturulghan we ghayib bolghan. 2015-Yili 7-ayda, 109 Uyghur tayland da'iriliri teripidin xitay hökümitige tapshurup bérilgen we ghayib bolghan. 2017-Yili 7-ayda, misirdiki yigirme nechche Uyghur oqughuchisi xitaygha qayturup kélindi. 2018-Yili 4-ayda, gérmaniyediki 22 yashliq Uyghur panahliq tiligüchi xata halda xitaygha qayturulghan we shuningdin bashlap hazirghiche uning ehwali melum emes".

Dolqun eysa ependi ziyaritimiz jeryanida, xitayning Uyghurlarni opche mejburiy ghayib qiliwétishi 2009-yillardin bashlap keskinleshkenlikini, xitayning buni Uyghur xelqini jazalash we basturush qorali süpitide dawamliq ishlitip kéliwatqanliqi, dunya Uyghur qurultiyining izchil bu mesile heqqide öz endishilirini xelq'ara jem'iyetke tekitlesh bilen birge, tégishlik hel qilish chariliri tépishqa tiriship kéliwatqanliqini bildürdi.

Chet'ellerdiki bir qisim Uyghur we özbeklerning hawalisi bilen ularning Uyghur diyarida xitay teripidin ghayib qiliwétilgen uruq-tughqanlirining sürüshtisini qiliwatqan "Chet'eldiki adalet" guruppisining kishilik hoquq adwokati maykél polak ependi ziyaritimizni qobul qilip: "Méning adwokatliq tejrbemdin éytqanda, xitay hökümitining Uyghur we bashqa türkiy milletlerni nishan qilghan mejburiy ghayib qiliwétishi, uning xaraktéri hemde kölem jehette eng zor we eng éghir ikenlikini bayqaymiz. Tarixiy nuqtidin alghanda öz waqtida yehudilar mushu xil zor kölemlik mejburiy ghayib qilishnishng qurbani bolghan we buning azabita hazirgha qeder dawam qilmaqta" dédi.

Uning pikriche, Uyghur diyarida némilerning boluwatqanliqi, u jayning weziyiti heqqidiki xewerlerning köplep élan qilinishidin bashqa yene, yéqindin buyan mejburiy ghayibliqning qurbanlirigha aylandurulghanlarning biwasite uruq-tughqanlirining guwahliqi hem ularning resmiy edliye tarmaqliri arqiliq lagérlargha qamalghanlargha adalet telep qilishi muhim ehmiyetke ige.

U, bularning xelq'ara jama'etni heriketke keltürüsh, herqaysi hökümetler we shexslerning bu mesilige köngül bölüshige türtke bolidiken.

Maykél polak yene birleshken döletler teshkilati komitéti we mejburiy ghayib bolush xizmet guruppisi xelq'ara kishilik hoquq méxanizimining qollishi bilen, döletlerni mejburiy ghayib bolushning aldini élish, ziyankeshlikke uchrighuchilarni izdesh we ziyankeshlikke uchrighuchilar we ularning tughqanlirigha bolghan yardemni ashurush mes'uliyitini sürüshtürüsh mejburiyiti barliqini tekitlidi. U bu heqte mundaq dédi: "Chünki barliq döletlerdiki barliq kishilerni mejburiy ghayib bolushtin qoghdash ehdinamiside körsitilgen we testiqlan'ghan qanunlargha salghanda, Uyghurlarning uchrwatqanini millet söpitide keng kölemlik kolléktip yoq qilinish katégoriyesige chüshidu. Komitétning shexsiy erzlerni tekshürüp, ishenchlik we biterep edliye tekshürüshi élip bérishi bu wehshiy jinayetni tögitishning birinchi we hel qilghuch qedimi bölishi mumkin. Chünki xitaymu bu ehdinamige qol qoyghan dölet".

2006-Yili b d t omumiy mejlisi yene xelq'araliq barliq kishilerni mejburiy ghayib bolushtin qoghdash ehdinamisini maqullap, tutqun qilin'ghan kishining a'ile-tawabi'atlirigha bu kishining tuyuqsiz yoqap ketkenlikini sürüshtürüsh hoquqi bergen. Shuningdek mejburiy ghayib qiliwétish insaniyetke qarshi jinayet hésablinidu dep békitilgen.

Toluq bet