«Хитайниң рәқәмлик гулагида» уйғур тәсвири (1)

Мухбиримиз әзиз
2019-07-17
Елхәт
Пикир
Share
Принт
«Хитайниң рәқәмлик гулагида» намлиқ һөҗҗәтлик филимдин сүрәткә елинған.
«Хитайниң рәқәмлик гулагида» намлиқ һөҗҗәтлик филимдин сүрәткә елинған.
Social Media

«Милйонлиған уйғурниң лагерларға қамилиши» темисидики хәвәрләр изчил «2-дуня урушидин буянқи әң зор паҗиәләрниң бири» дәп қарилип келиватқан болсиму йәнила зор сандики кишиләрниң бу һалдин хәвәрсиз қеливатқанлиқи яки гуманлиниватқанлиқи мәлум. Йеқинда әнглийәдики әң даңлиқ телевизийә ширкәтлиридин ITV телевизийәси ишлигән «хитайниң рәқәмлик гулагида» сәрләвһилик һөҗҗәтлик филим өзгичә тәсвир шәклидә уйғурларниң һазир қандақ әһвалда туруватқанлиқини җанлиқ сүрәтләп бәрди.

Мухбирларниң, җүмлидин чәтәл мухбирлириниң уйғурлар дияридики һәрқандақ зиярәт яки тәкшүрүш хизмити хитай һөкүмитиниң қатму-қат контроллуқи, из қоғлап әгишивелиши һәмдә зорлуқ васитиси арқилиқ мухбирлар игилигән һәрқандақ учурларни йоқитиветиши дегәндәк хирисларға дуч кәлгәнликтин улар хитай һөкүмити анчә гуман қилип кәтмәйдиған хитай пуқраси образидин пайдилиниш қарариға кәлгән. Аридин узун өтмәй 2019-йилиниң бешида ашундақ хитайдин бири тепилған һәмдә хәтәргә тәвәккүл қилишни халайдиғанлиқини билдүргән.

Ли фамилилик бу хитай кишиниң өзи хитай һөкүмитиниң зиянкәшликигә учриған һәмдә хитай һөкүмитиниң һазирқи «тәрәққият йөнилиши» гә қарши болғанлиқи, йәнә келип уйғурларниң һазирқи әһвалидин хәвәрдар болғанлиқи үчүн уйғурлар тоғрисида биринчи қол материял игиләш үчүн 2019-йили мартта үрүмчигә учқан. Униң саяһәтчи вә содигәр сияқида йошурун сүрәткә алған қисқа филимлири әнә шу йосунда тартилишқа башлиған. У үрүмчигә қәдәм қойған вақиттики дәсләпки вақитлардила һәммила җайни қаплиған топ-топ сақчиларни, кочиларни ала қоймай һәммила җайға орнитилған көзитиш камералирини, иҗтимаий муһитниң киши сәври қилалмиғудәк буруқтумлуққа толғанлиқини һес қилған.

Униң көргәнлири һәр икки йүз метирда бирдин тәсис қилинған аталмиш «хәлққә қулайлиқ сақчи понкити», шәһәрдики ташйоллар вә тәкшүрүш понкитлирида хитайларни өз әркигә қоюветип, уйғурларни қаттиқ тәкшүрүш һадисиси, уйғурларниң мәзкур районға тохтавсиз көчүп келиватқан хитай аққунлири алдида иккинчи дәриҗилик пуқра болуп қалғанлиқи һәққидики учурларниң пүтүнләй тоғра икәнликини йәнә бир қетим дәлиллигән.

Уни һәммидинму бәк һәйран қалдурған һадисиләрниң бири униң билән сөһбәттә болған юқири дәриҗилик бир һөкүмәт хизмәтчиси «бу йәрдики әһвални пәвқуладдә вәзийәт, десәк болиду. Растини дегәндә һазир болуватқан бу ишлар бәкла чекидин ешип кетиватиду. Сақчилар уйғурларни һәрқачан гуманлиқ дәп қарайду. Әгәр бирәр уйғур сақчиниң тәкшүрүшини рәт қилса яки буниң сәвәбини сориса дәрһалла солаққа елиниду. Буниңға һечқандақ хизмәт тәртипиму керәк болмайду» дегән. Ли униңдин: «ундақта бу уйғурларниң кишилик һоқуқини дәпсәндә қилғанлиқ болмамду?» дәп сориғанда у кадир «бу йәрдә уйғурларниң кишилик һоқуқи йоқ. Һоқуқ болмиса немини дәпсәндә қилиду?» дәп соал қойған.

У көргән әң чоң дәпсәндичилик дәл пүткүл уйғурларни вәһимигә селиватқан лагерлар болған. Мәзкур һөҗҗәтлик филим хадимлири зиярәт қилған муһаҗирәттики нәччә онлиған уйғур шаһитлар өз уруқ-туғқанлириниң ашу лагерларға йәм болуп кәткәнликини охшимиған нуқтилардин баян қилип бәргән. Ли әпәнди үрүмчидә учрашқан уйғур яшлиридин бири «һазир бир милйондин җиқ адәм қамақта. Әмма һечкимниң чиққанлиқини аңлимидим» дегән. Йәнә бир яш бала қорқумсириған һалда ата-анисиниң, шундақла сансизлиған уйғурниң лагерға елип кетилгәнликини, аилисидин лагерға елип кетилгән адәм йоқ бирму киши қалмиғанлиқини сөзләп бәргән. Әмма униңдин «лагерлар қәйәрдә?» дәп сориғанда у һечкимниң буни билмәйдиғанлиқини тәкитлигән.

Мәзкур һөҗҗәтлик филимда әнглийәдики ноттиңхам университетиниң профессори раян сам, вашингтон университетиниң лектори дәррен байлер қатарлиқ кишиләр уйғурлар дияриниң өткән он йиллиқ әһвали, чен чуәнгониң тибәттин йөткилип келиши һәмдә у иҗра қилған бир қатар қаттиқ қоллуқ идарә қилиш тәдбирлири, уйғурларға сиясий җәһәттә «номур қоюш усули» қоллинилғанлиқи, уйғурларниң қаршилиқ һәрикити һәмдә хитай һөкүмитиниң мушуни баһанә қилип пүткүл уйғурларни «террорлуқ тәһдити» дәп қарашқа йүзләнгәнлики һәққидә пикирлирини оттуриға қойған. Бу болса филимда тәсвирләнгән һадисиләрни илмий саһәдин чүшәндүрүш ролини ойниған.

Муһаҗирәттики шаһитлардин гүлзирә, сәдридин, рәһимә қатарлиқлар баян қилип бәргән лагерлардики ечинишлиқ турмуш шараити, бу җайдики кишиләрниң бир қисминиң аллиқачан сараң болуп кәткәнлики, йәнә бир қисим яшларниң өлүвалмақчи болуши қатарлиқ болса нөвәттә лагерлар һәққидә ташқи дуняға мәлум болған мәлуматларниң тағдәк реаллиқниң кичиккинә бир парчиси икәнликини көрситиду. Мәзкур һөҗҗәтлик филимни ишләш хизмитигә баштин-ахир йеқиндин ярдәмдә болған, шундақла филимдики уйғурчә вә хитайчә мәзмунларни инглизчиға тәрҗимә қилишқа мәсул болған лондондики уйғур паалийәтчи рәһимә мәһмуд болса бу һәқтә сөз болғанда бу филим рәсмий қоюлғанда өзигә қаттиқ тәсир қилғанлиқини әсләп өтти.

Рәһимәниң пикричә, йеқиндин буян уйғурлар дияридики лагерлар һәққидә көплигән филимлар ишләнгән болсиму мәзкур һөҗҗәтлик филимда бир хитайниң ашу җайдики көргәнлири асас қилинған болғачқа буниң ишәнчлик дәриҗиси техиму юқири болидикән.

Бу программиниң давамиға қизиқсаңлар диққитиңлар кейинки аңлитишимизда болсун.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт