Gülmire imindin rahile dawutqiche bolghan tutqundiki Uyghur ayalliri (1)

Muxbirimiz méhriban
2020-12-09
Share
Gülmire imindin rahile dawutqiche bolghan tutqundiki Uyghur ayalliri (1) Gülmire imin amérika dölet mejlisige qarashliq xitay ishliri komitétining "Xitaydiki qehrimanlargha erkinlik!" tizimlikige kirdi.
ppdcecc.gov

Yéqinqi yillarda xitay da'iriliri teripidin tutqun qilinip, her xil siyasiy jinayetler artilip türmige qamalghan yaki mejburiy ghayib qiliwétilgen Uyghur ziyaliyliri arisida Uyghur ayallirimu köpiyip diqqet qozghap kelmekte.

Ulardin 2009-yildiki 5-iyul ürümchi weqeside muddetsiz qamaqqa höküm qilin'ghan "Selkin tori" ning tor bashqurghuchisi gülmire imin, 2017-yili bashlan'ghan Uyghurlarni lagérlargha qamash herikitide mejburiy ghayib qiliwétilgen shinjang uniwérsitétining proféssori doktor rahile dawut, doxtur gülshen abbas qatarliq Uyghur ayalliri xelq'ara kishilik hoquq teshkilatliri we gherb démokratik dölet taratqulirida ismi eng köp tilgha éliniwatqan Uyghur ayalliridur.

Xitay hökümiti teripidin muddetlik we muddetsiz qamaqqa buyrulghan Uyghur ziyaliylar.

Xelq'aradiki wijdan mehbusliri qataridin orun alghan gülmire imin, 2009‏-yili ürümchide yüz bergen "5‏-Iyul weqesi" partlap 9 kündin kéyin 14-iyul qolgha élin'ghan. U eyni chaghda xitay da'iriliri "5-Iyul ürümchi weqesi" de qutratquluq bilen eyibligen Uyghur tor béketliridin "Selkin" torining tor bashqurghuchiliridin biri bolup, gülmire imin 2010‏-yili 4‏-ayda "5‏-Iyul weqesi" ni teshkilligen dep eyiblinip, muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilin'ghanidi.

Shundin buyan gülmire imin heqqide xelq'ara kishilik hoquq teshkilatliri we gherb démokratik dölet hökümetliri köp qétim bayanatlar élan qilip, wijdan mehbusi gülmire iminni qoyup bérishni telep qilip kelgenidi.

Bolupmu 2017-yili xitay hökümiti bashlighan Uyghurlarni lagérlargha qamash herikitidin kéyin, 2010-yili xitay da'iriliri teripidin muddetsiz qamaqqa höküm qilin'ghan gülmire imin xelq'aradiki tutqundiki wijdan mehbusliri qatarida ismi köp qétim tilgha élin'ghan Uyghur ayalliridin birige aylandi. 2018-Yili "Amérika xelq'ara diniy erkinlik komitéti" uni resmiy halda "Wijdan mehbusliri" tizimlikige aldi. 2019-Yili 8-awghust küni "Amérika xelq'ara diniy erkinlik komitéti" ezaliridin ténzin dorji élan qilghan chaqiriqida "Gülmire imin'ge bérilgen chékidin ashqan naheq jaza xitay hökümitining bügün Uyghur élidiki musulmanlargha yürgüzüwatqan keng kölemlik tutqun herikiti we bashqa ziyankeshlik siyasetlirining aldin béshariti" dégen.

2020-Yili 3-may "Dunya axbarat erkinliki küni" munasiwiti bilen amérika dölet mejlisi xitay ishliri ijra'iye komitéti re'isi jeymis mikgowérn we mu'awin re'isi marko rubiyo imzaliqida amérika prézidéntini xitayda qamalghan zhurnalistlarning qoyup bérilishi üchün heriket qilishqa chaqirilghan mektupqa qoshup élan qilin'ghan bayanattimu gülmire imin alahide tilgha élinip, xitay hökümitidin uni shertsiz qoyup bérish telep qilin'ghanidi.

Amérikadiki Uyghur pa'aliyetchiliridin "Uyghur herikiti" teshkilatining bashliqi roshen abbas xanim ziyaritimizni qobul qilip, naheq halda xitay türmiliride yétiwatqan gülmire imin, mejburiy ghayib qiliwétilgen rahile dawutqa oxshash, Uyghur ayallirining, ehwalini dawamliq sürüshtürüshning Uyghurlar weziyitini dunyagha tonutushta muhim ehmiyetke ige ikenlikini bildürdi.

2017-Yili 12-ayda tutqun qilin'ghandin buyan iz-déreksiz ghayib qiliwétilgen, shinjang uniwérsitéti filologiye institutining proféssori, doktor rahile dawut yéqinqi 3 yildin buyan gherb döletliridiki nopuzluq taratqular we kishilik hoquq teshkilatliri teripidin nami eng köp tilgha élin'ghan tutqundiki Uyghur ziyaliyliridin yene biri.

2020-Yil 23-noyabir küni, amérikada ruz in'grem isimlik aptorning "Uyghur folklorshunas rahile dawut nede?" namliq bir maqalisi élan qilin'ghan. Maqalide yéqinqi 3 yil ichide Uyghur rayonida tutqun qilin'ghan 386 neper alim we tetqiqatchi tutqun qilinip lagérgha solan'ghan yaki türmige tashlan'ghanliqi, köpinchisining iz-déreksiz ghayib qiliwétilgenliki bayan qilinip, ularning xeter astidiki hayatigha diqqet qilish chaqirilghan. Doktor rahile dawut bu yil 11-ayda yene 2020-yilliq "Tepekkur jasariti" mukapatigha érishken bolup, bu xitay türmisidiki yazghuchi-tetqiqatchilar chet'elde érishken yuqiri shan-shereplerdin hésablinidiken.

Doktor rahile dawut, 2017-yili 12-ayda ghayib qilin'ghandin buyan, uning amérikada oquwatqan qizi eqide polat we uni yéqindin bilidighan Uyghurshunas alimlar eng deslep "Nyu-york waqti" géziti, erkin asiya radiyosi qatarliqlarning ziyaritini qobul qilip, rahile dawutning tutqun qilin'ghanliqini dunyagha ashkarilighan idi.

Rahile dawutning qizi eqide polatning radiyomizgha bildürüshiche, u apisi rahile dawut mejburiy ghayib qiliwétilgendin kéyinki 3 yildin buyan xelq'ara taratqularning ziyaritini köp qétim qobul qilghan. Undin bashqa u yene amérikadiki kishilik hoquq teshkilatliri we Uyghur teshkilatliri bilen birlikte, xitay hökümitidin rahile dawutqa oxshash tutqundiki Uyghur ziyaliylirini sürüshte qilish, ularni qoyup bérish heqqidiki pa'aliyetlernimu dawamlashturmaqtiken.

Eqide polatning bayanidin melum bolushiche, 2020-yili 10-dékabir "Xelq'ara kishilik hoquq küni" de amérikadiki "Uyghur herikiti teshkilati" bilen birlikte, doktor rahile dawutning ghayib qiliwétilgenlikining 3 yilliqigha atap tor yighini uyushturulidiken.

"Uyghur herikiti teshkilati" ning bashliqi roshen abbas xanimning bildürüshiche, mezkur tor yighinda, 2017-yildin buyan xitay da'iriliri teripidin tutqun qilinip déreksiz ghayib qiliwétilgen Uyghur ayalliri mesilisi otturigha qoyulidiken. Tor yighinida ularning chet'ellerdiki perzentliridin, doktor rahile dawutning amérikadiki qizi eqide polat, doxtur gülshen abbasning amérikadiki qizi ziba murat we türkiyediki jewlan shirmuhemmet tutqundiki apisi süriye tursun heqqide ispat béridiken. Mezkur tor yighinida yene Uyghurshunas tetqiqatchi rayan tommu rahile dawutqa oxshash tutqundiki Uyghur ziyaliyliri heqqide doklat béridiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet