"Qeshqer-guwadar karidori" ning amérikada ötküzülgen öy-mülük bazirigha xéridar chaqirish yighini Uyghurlarning naraziliqigha uchridi

Muxbirimiz erkin
2019-11-06
Élxet
Pikir
Share
Print
"Xitay-pakistan meblegh sélish shirkiti" wirjiniye shtatining fayirfakis nahiyesidiki bir méhmanxanida ötküzgen sodiger chaqirish yighinigha qoyulghan analiz xeritisi. 2019-Yili 5-noyabir, amérika.
"Xitay-pakistan meblegh sélish shirkiti" wirjiniye shtatining fayirfakis nahiyesidiki bir méhmanxanida ötküzgen sodiger chaqirish yighinigha qoyulghan analiz xeritisi. 2019-Yili 5-noyabir, amérika.
Photo: RFA

Pakistanning guwadar porti "Xitay-pakistan iqtisadiy karidori" ning eng halqiliq tügüni bolup, xitay karidor boyidiki Uyghur, baltistan we balujistan yerlik xelqlirining qarshiliqigha uchrawatqan mezkur karidor qurulushigha 62 milyard dollar meblegh salghan. Xitay bilen pakistanning pilani guwadarni ottura sherqtiki muhim déngiz porti qilip qurup chiqishtur. Nöwette xitay bilen pakistanning guwadardiki öy-mülük qurulushini xelq'ara bazargha sélip, gherblik meblegh salghuchilirini jelp qiliwatqanliqi melum. Melum bolushiche, guwadar portidiki öy-mülük sodisini xelq'ara bazargha sélish hoquqi merkizi londondiki "Xitay-pakistan meblegh sélish shirkiti" (CPIC) namliq bir shirketke höddige bérilgen.

Nöwette bu shirket amérikada her xil sodiger chaqirish yighinlirini uyushturup, meblegh salghuchilargha guwadar öy-mülük bazirigha meblegh sélishning qanchilik payda élip kélidighanliqigha chüshendürmekte iken. 5‏-Noyabir küni mezkur shirketning amérikadiki Uyghurlar nisbeten köp olturaqlashqan wirjiniye shtatining fayirfakis nahiyesidiki bir méhmanxanida ötküzülgen yighini ene shundaq xéridar chaqirish pa'aliyetlirining biridur. Lékin uning shu künidiki xéridar chaqirish yighini ular oylimighan bir naraziliqqa duch kelgen. Shu küni bir guruppa Uyghur yash yighin'gha qatniship, yighinda bu qurulushning Uyghurlarni lagérlargha qamash, ularning medeniyiti we turmush usulini weyran qilish bedilige yolgha qoyuluwatqanliqi, shirketning we meblegh salghuchilarning bu tragédiyege köz yummasliqi kéreklikini otturigha qoyup, yighin riyasetchisi sam kindalning jawab bérishini telep qilghan.

Lékin sam kindalning guwardar öy-mülük bazirigha xéridar chaqirishning noqul iqtisadiy pa'aliyet ikenlikini ilgiri sürüp, bu heqtiki tenqidlerni ret qilghanliqi ilgiri sürülmekte. Amérika Uyghur birleshmisi idare hey'itining ezasi elfidar xanim tünügünki yighin'gha qatnashqan pa'aliyetchilerning biridur. Uning bildürüshiche, sam kindal "Iqtisadi muweppeqiyet her waqit siyasiy mesililerni yéngip chiqidighanliqi" ni tekitligen. Elfidar xanim 6‏-noyabir ziyaritimizni qobul qilip, mundaq dédi: "Firqet so'al sorighandin kéyin, bu so'al bekla siyasiy so'al iken. Biz bu yerde bir iqtisadi meblegh sélish shirkitining teqdirini sözlishiwatimiz. Beribir iqtisadi muweppeqiyetler siyasiy toqunushlarni yéngip chiqidu. Shunga séning déginingdek zulumlar buninggha héchqandaq tesir körsitelmeydu, dep jawab bergen. . ."

Biz shu munasiwet bilen 6‏-noyabir küni "Xitay-pakistan meblegh sélish shirkiti" ning london we nyu-york sheherliridiki ishxanilirigha téléfon qilip, ularning tünügünki yighinda otturigha qoyulghan so'allar toghrisidiki inkasini soriduq. Mezkur shirketning nyu-yorktiki ishxanisi téléfonimizni almidi. Emma londondiki ishxanisining bir mes'ul xadimi téléfonimizgha élip, "Hazir guwadarda öy sétiwélishning eng yaxshi pursiti" ikenlikini ilgiri sürdi. U mundaq deydu: "Sizge melum bolghandek guwadar xitaygha 40 yilliq ijarige bérildi. Pakistan bilen xitay otturisida kélishim bar, bu kélishim 'pakistan-xitay iqtisadi karidori kélishimi' dégen nam bilen tonulghan. Bu kélishimning qimmiti 62 milyard dollar. Guwadar dunyadiki eng yaxshi 2‏-port dep qaralmaqta. Bu portta hazir resmiy ish bashlandi. Shunga guwadarda hazir nurghun soda pursiti bar. U nurghun öyge éhtiyajliq. Shunga biz kishilerning bu yerde öy sétiwélish pursiti nahayiti zor, dep qaraymiz."

Lékin "Xitay-pakistan meblegh sélish shirkiti" ning mezkur mes'ul xadimi bu qurulush Uyghur kishilik hoquq teshkilatlirining qattiq naraziliqigha uchrawatqanliqi, ularning bu qurulush seweblik milyonlighan musulman yighiwélish lagérlirigha qamilip, a'ililiri xaniweyranchiliqqa uchrawatidu dep qarawatqanliqi, uning bu naraziliqqa qandaq inkas qayturidighanliqi heqqidiki so'alimizgha jawab bérishni ret qildi. U mundaq dédi: "Men buninggha inkas bildürelmeymen. Bu ulargha alaqidar bir mesile. Lékin biz öy-mülük tereqqiyat shirkiti, bizning ishimiz guwadardiki öylerni sétish. Shunga men peqet bu qurulushqa alaqidar so'al bolsa jawab béreleymen. Méningche, siz bu so'alni bizning amérikadiki ishxanimizgha téléfon qilip sorap béqing. Uninggha shular jawab bérip qélishi mumkin. Emma men jawab bérelmeymen."

Amérikadiki Uyghur pa'aliyetchi firqet jawdet yuqiriqi yighin'gha qatniship, Uyghurlar heqqide so'al sorighan yashlarning biridur. U 6‏-noyabir küni ziyaritimizni qobul qilip, özining bu qurulushqa naraziliq bildürüshtiki seweblirini chüshendürdi. U mundaq dédi: "Bu adem guwadarning qanchilik muhim port ikenliki, xitayning 62 milyard dollar pul xejlep uni qandaq bir sheher qilmaqchi bolghanliqi, dunya boyiche eng chong portlarning biri qilmaqchi ikenlikini, shundaq bolghanda yer heqqi, öy bahasining qanchilik ösidighanliqi, qanchilik ademning köchüp kélidighanliqini sözlidi. . . ."

Uning ilgiri sürüshiche, guwadar porti qurulushi bilen nöwette Uyghurlar duch kéliwatqan tragédiye zich munasiwetlik iken. Firqet jawdet mundaq deydu: "Buning bizning wetende yüz bériwatqan ishlar bilen zich munasiwiti bar. Chünki biz hemmimiz bilimiz, xitay özining nechche tirilyonluq meblighini qoghdash üchün pütün Uyghurning solaydighanliqini solap, öltüridighanlirini öltürüp, bu rayonni özining alqinigha almaqchi. Yene biri, bu xitayning dunyani kontrol qilishtiki eng muhim pilanlirining bir parchisi. Mushundaq bir pa'aliyetning washin'gton etrapida bolushi ademni zangliq qilghandekla bir ish. . ."

"Xitay-pakistan iqtisadiy karidori" Uyghur kishilik hoquq teshkilatlirining naraziliqigha uchrapla qalmay, amérika we hindistandek döletlerning hoshyarliqini qozghighan. Ular xitayning guwadarni soda we herbiy ishlargha teng ishlitidighan déngiz porti qilip qurup chiqishi mumkinlikini ilgiri sürüp kelgen. Bezi analizchilarning qarishiche, xitayning pakistan'gha qarita qerz diplomatiyesi yolgha qoyup, uni qerzge boghup qoyush arqiliq özining pilanigha maqul keltürüshke urunmaqta iken. Amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompéo ötken yili pakistanni bu toghrisida qattiq agahlandurghan idi. 5‏-Noyabirdiki sodiger chaqirish yighinida Uyghur pa'aliyetchiler bu mesilini otturigha qoyghan. Lékin sam kindal bu so'algha "Yaq, pakistan hökümiti xitay bilen yéqin dost. Biz shuninggha ishinimizki, ular bizning portimizni güllendürüp, bizge nurghun paydiliq ishlarni qilip béridighanliqigha ishinimiz," dégen.

Toluq bet