Amérika dölet mejliside xitaydiki ichki eza oghriliqi témisida guwahliq yighini chaqirildi

Washin'gtondin muxbirimiz eziz teyyarlidi
2024.03.21
cecc-guwahliq-maysem-1 Amérika dölet mejlisi qarmiqidiki xitay ishliri ijra'iye komitéti (CECC) chaqirghan “Adem organlirini mejburiy éliwélish toxtitish” yighinida alime maysem mutellipowa xanim guwahliq bermekte. 2024-Yili 20-mart, washin'gton.
RFA/Shehrizat

Xitay kompartiyesi peyda qilghan eng zor qabahetlerning biri ichki ezalar oghriliqi ikenliki bildürülmekte. Yéqinqi yillarda tézdin yamrawatqan bu xildiki qilmishlarda Uyghurlarning eng chong ziyankeshlik obyékti boluwatqanliqi köplep melum bolmaqta. Buningda ziyankeshlikke uchrighuchilar bilmigen yaki raziliq bermigen ehwalda ularning börek, jiger we bashqa ichki ezaliri mejburiy yosunda éliwélinip, éhtiyajliq bolghan “Bimar” largha seplinidu. Bu qilmishlarning nöwettiki ehwali hemde buninggha qarshi tedbirlerge qarap chiqish meqsitide amérika dölet mejlisi 20-mart küni bir meydan guwahliq yighini chaqirdi.

Amérika dölet mejlisige qarashliq “Xitay ishliri ijra'iye komitéti” ning qoshma re'isliridin kristofér simis (Christopher Smith) guwahliq yighinida aldi bilen söz aldi. . U sözide ichki ezalar oghriliqining hazir xitayda keng tarqiliwatqan we sistémilashqan qebihlikke ayliniwatqanliqini, emma kishilik hoquq sahesidiki shunche chong mesililerge bérip chétilidighan bu qeder qebihlikke téxiche yéterlik diqqet qilinmaywatqanliqini alahide eskertti. U xelq'aragha tonulghan sotchi jéfriy nayis (Sir Geoffrey Nice) ning sözliridin neqil keltürgen halda xitaydiki ichki ezalar oghriliqida Uyghurlarning muhim nishan boluwatqanliqini, bolupmu lagérgha we türmilerge qamalghan mehbuslarning buningdiki eng chong “Olja” bolup qalghanliqini tilgha élip “Bizning bügün qaytidin bu yerge jem bolushimizdiki bir seweb shuki, xitay kompartiyesi kontrolluqidiki hökümet hazir dunya boyiche siyasiy jinayetchilerni türmige solashta eng yuqiri rékort yaratti, shuningdek Uyghurlarni qirghin qilishqa jawabkar bolmaqta” dédi.

Amérika dölet mejlisi qarmiqidiki xitay ishliri ijra'iye komitéti (CECC) chaqirghan “Adem organlirini mejburiy éliwélish toxtitish” yighinidin körünüsh. 2024-Yili 20-mart, washin'gton.
Amérika dölet mejlisi qarmiqidiki xitay ishliri ijra'iye komitéti (CECC) chaqirghan “Adem organlirini mejburiy éliwélish toxtitish” yighinidin körünüsh. 2024-Yili 20-mart, washin'gton.
RFA/Shehrizat

“Xitay ishliri ijra'iye komitéti” ning qoshma re'isliridin jéf mérkéliy (Jeffrey Merkley)mu shu qatarda söz aldi. Uning pikriche, xitay hökümiti 2014-yilidin bashlap ölümge höküm qilin'ghan mehbuslarning ichki ezalirini éliwélish qilmishigha üzül-késil xatime bergenlikini jakarlighan. Emma shuningdin kéyin melum bolghan türlük uchurlar we delil-ispatlar ichki ezalarni köchürüsh opératsiyesining ixtiyarliq yaki razimenlik asasida emelge ashqanliqigha qarita küchlük gumanlarni peyda qilghan. Eksiche buningda köpligen zorlash wasitilirining tedbiqliniwatqanliqi melum bolghan. Shuning bilen birge xitay hökümiti özlirining ichki ezalar oghriliqigha chek qoyghanliqining héchqandaq ispatini körsitip baqmighan.

Bu qétimqi yighinda guwahliq bergüchilerdin “Komunizim qurbanliri xatire fondi” ning xadimliridin éytan gutmen (Ethan Gutmann) nuqtiliq qilip xitay hökümitining hamiyliqidiki ichki ezalar oghriliqida Uyghurlarning qandaq qurbanliq qiliniwatqanliqi heqqide toxtaldi. Uning guwahliq bérishiche, 2016-yilidin buyan lagérlarda “Salametlik tekshürüsh” omumyüzlük ishqa ashurulghan bolup, 18 yash etrapidiki yashlar köpinche mejburiy emgekke yötkep kétilgen؛ ikkinchi türkümde bolsa 25 yashtin 35 yashqiche bolghan, shuningdek ichki ezalar oghriliqining “Eng köngüldikidek nishanliri” dep qarilidighan lagér tutqunliri bolsa yérim kéchide élip chiqip kétilgenche ghayib bolup ketken. U mushu yosunda ichki ezalar oghriliqigha nishan bolghan Uyghurlarning sanini her yili az dégendimu 25 mingdin 50 mingghiche, dep qaraydu. Xitaydiki yiligha 60 mingdin 100 ming qétimghiche bolghan ichki ezalarni köchürüsh opératsiyesini ölchem qilip éytqanda Uyghurlar duch kelgen bu xildiki ziyankeshlik bolmighanda bunche köp opératsiyeni tamamlash mumkin emes. Téximu muhimi ottura sherqtin kéliwatqan ghayet zor sandiki “Halal ichki ezalar” telipi tüpeylidin xitaydiki ichki ezalar oghriliqining nishani tézla falun'gong muritliridin Uyghur tutqunlargha yötkelgen. Xitaydiki ichki ezalar köchürüsh opératsiyesi bilen shughullinidighan bir doxturxanining tor bétide bu doxturxanida namaz oquydighan öy we halal ashxana barliqi éytilghan. U mushu ehwallarni bayan qilip kélip “Dölet mejlisi ashu yash oghul-qizlar üchün adaletni jari qildurushi kérek, chünki ularning birdin-bir jinayiti saghlam bolghanliqi ‍idi” dédi.

Amérika dölet mejlisi qarmiqidiki xitay ishliri ijra'iye komitéti (CECC) chaqirghan “Adem organlirini mejburiy éliwélish toxtitish” yighinida Uyghurlar. 2024-Yili 20-mart, washin'gton.
Amérika dölet mejlisi qarmiqidiki xitay ishliri ijra'iye komitéti (CECC) chaqirghan “Adem organlirini mejburiy éliwélish toxtitish” yighinida Uyghurlar. 2024-Yili 20-mart, washin'gton.
RFA/Shehrizat

Xitaydiki ichki ezalar oghriliqida ziyankeshlikke uchrighuchilarning gén ewrishkisi muhim rol oynighanliqi melum. Masachusést téxnologiye instituti (MIT) terkibidiki ghol hüjeyre tejribixanisining diréktori maysem mutellipowa mushu mesile boyiche mexsus guwahliq berdi. . Uning bayan qilishiche, xitay hökümiti dunya boyiche eng zor bolghan gén ewrishke (DNA) sanliq melumat ambiri berpa qilip chiqqan bolup, buninggha köpligen bi'o-téxnika shirketliri hemdemde bolghan. Shundaqla mushu arqiliq xitay hökümitining zulumlirigha shérik bolghan. Xitay hökümiti “Salametlikni tekshürtüsh” namida Uyghur diyaridiki 15 milyon nopusning gén ewrishkisini toplighan. Emma bu jeryanda Uyghur diyaridiki xitaylar bundaq tekshürüshni bashtin kechürmigen. Buni tamamlash üchün xizmetchiler, üsküniler, eswablar bolup bu jeryanda az dégendimu birnechche milyard amérika dolliri chiqim bolghan. Emma bundaq zor kölemlik gén ewrishkisi toplashning ichki ezalar opératsiyesidin bashqa kishini qayil qilidighan héchqandaq sewebi mewjut emes. Chünki shexslerning gén ewrishkisi toplan'ghanda uning ichki ezalirining kimge chüshidighanliqigha höküm qilish asanlishidu. Shundaq bolghanliqi üchün xitaydiki yiligha 60 ming qétimdin ashidighan ichki ezalarni köchürüsh opératsiyesi gherb dunyasigha oxshash yillap nöwet kütüsh arqiliq emes, belki birnechche heptidila teyyar bolidighan ichki ezalar arqiliq emelge éship kelgen: kompyutérdiki gén ewrishkisi melumati lazimliq gén ewrishkisini békitip béridighan bolup, bu ichki ezalarning igisi lagérda bolsa lagérdin élip kélinidu؛ lagérgha qamalmighan bolsa tézdin bir eyib bilen tutqun qilinip lagérgha tashlinidu hemde ‍ichki eza oghriliqining qurbanigha aylinidu. Shundaq bolghanliqi üchün gén ewrishkisi toplashqa serp bolghan birnechche milyard dollar chiqim ichki ezalar oghriliqi bilen bir yildila qayturuwélinidu. Chünki eng erzan bolghan börek yötkeshning chiqimi 70 ming amérika dolliri bolsa, bashqa ichki ezalarni köchürüsh opératsiyesining chiqimi 500 ming dollarghiche bolidu. U, mushu ehwallarni bayan qilip kélip “Gherb dunyasining gén ewrishkisini toplash téxnikisi xitayni bu jehette misli körülmigen qulayliq bilen temin etti. Shunga amérika ilim sahesining bu jehette xitay ijra qiliwatqan jinayetlerge shérik bolushini cheklesh lazim” dédi.

Amérika dölet mejlisi qarmiqidiki xitay ishliri ijra'iye komitéti (CECC) chaqirghan “Adem organlirini mejburiy éliwélish toxtitish” yighinida alime maysem mutellipowa xanim guwahliq bermekte. 2024-Yili 20-mart, washin'gton.
Amérika dölet mejlisi qarmiqidiki xitay ishliri ijra'iye komitéti (CECC) chaqirghan “Adem organlirini mejburiy éliwélish toxtitish” yighinida alime maysem mutellipowa xanim guwahliq bermekte. 2024-Yili 20-mart, washin'gton.
RFA/Shehrizat

Uyghur diyaridiki lagér tutqunlirining ichki ezalar oghriliqining qurbani bolush mesilisi boyiche guwahchilardin awstraliye döletlik uniwérsitétining dokturanti mesyu robértson (Matthew Robertson) we téksas shi'itatliq sughurta shirkitining re'isi tom oliwérson (Tom Oliverson) qatarliqlarmu mexsus toxtaldi.

Guwahliq yighinidin kéyin ayrim ziyaritimizni qobul qilghan étan gutman nöwettiki uchur kontrolluqi tüpeylidin xitayda her yili zadi qanchilik Uyghur tutqunning ichki eza oghriliqigha qurban qilinidighanliqigha éniq höküm qilghili bolmaydighanliqini alahide tekitlidi. U mundaq dédi:

“25 Mingdin 50 mingghiche yaki mushu sanlarning ‍otturisida bolghan tutqunlar mushu xildiki ichki eza oghriliqining qurbani boluwatidu, déyishimde eng chong müshkülat shahitlar mesilisi boldi. Chünki bu shahitlarning özlirimu zadi qanchilik ademning lagérlargha qamalghanliqini bilmeydu. Bu xuddi közi téngip qoyulghan at azghine nersilerdin bashqini körelmigendekla bir ish. Shunga mushu sanni eng toghra derijide texmin qilish bir mesile. Ehwal shundaq bolghanliqi üchün bu mesilide shahitlardin bashqilar bizge yardem qilalmaydu. Yene kélip bu yerde bu tutqunlarning sani heqqide éniq höjjetlermu yoq. Shunga hazirqidek ehwalda bizge mushu deslepki netijini otturigha qoyushtin bashqa imkaniyet mewjut emes.”

Bu qétimqi guwahliq yighini her sahe kishiliri, jümlidin muhajirettiki Uyghurlar üchünmu xitay hökümitining zulumlirini we xitayning mahiyitini téximu yaxshi chüshinishte janliq bir meydan ders bolghanliqi melum. Bu heqte söz bolghanda Uyghur pa'aliyetchilerdin “Uyghur herikiti” teshkilatning bashliqi roshen ‍abbas bu nuqtini alahide tekitleydu.

Melum bolushiche, xitaydiki ichki eza sodisi nöwette dunya boyiche eng aldinqi orunda turuwatqan bolup, ichki ezalarning köp xilliqi, kütüsh waqtining qisqa bolushi qatarliq alahidiliki tüpeylidin barghanséri köp xéridarlarni özige jelp qilmaqta.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.