Қәшқәр һейтгаһ җамәси дәрвазисидики ләвһәниң ғайиб болуши - ислам дининиң уйғур елидә толуқ чәкләнгәнликидин бешарәт бәрмәктә

Мухбиримиз бәһрам синташ
2020-05-18
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Һейтгаһ җамәсиниң дәрвазисиға узун йиллар есиқлиқ турған ләвһә вә униңдики айәт, сүриләрниң уйғурчә йәшмиси һәм әрәбчә исим, йил ай күнләрниң уйғурчә тәрҗимиси кириштүрүлүп ишләнгән сүрәт
Һейтгаһ җамәсиниң дәрвазисиға узун йиллар есиқлиқ турған ләвһә вә униңдики айәт, сүриләрниң уйғурчә йәшмиси һәм әрәбчә исим, йил ай күнләрниң уйғурчә тәрҗимиси кириштүрүлүп ишләнгән сүрәт
RFA/Behram

Хитай даирилири 2016-йилдин буян уйғур елидә мәсчит-җамә қатарлиқ диний қурулушларни вә қәдимий қәбристанлиқларни чеқиш һәрикитини башлиған болуп, бу һәрикәт 2018-йилидин башлап юқири пәллигә чиққан.

2019-Йили америкадики уйғур кишилик һоқуқ қурулуши бу һәқтә «етиқад вәйранчилиқи: уйғур мәсчитлири вә мәқбәрилириниң чеқилиши» намлиқ чоң һәҗимлик доклат тәйярлиған. Бу доклат америка ташқи ишлар министирлиқиға тәвә америка хәлқара диний әркинлик комитети тәрипидин елан қилинған 2020-йиллиқ дуня диний әркинлик әһвалини баһалаш доклатиниң уйғур елидики күнсайин күчийиватқан диний чәклимиләр вә бузғунчилиққа аит қисмида пакит сүпитидә көрситилгән.

Уйғур кишилик һоқуқ қурулуши елан қилған бу доклатида көрситилишичә, хитай даирилири уйғур елидә мәсчит, мазар, вә башқа диний сорунларни өз ичигә алған ислам услубидики 10 миңдин 15 миң ғичә қурулушниң бәзилирини пүтүнләй чеқип ташлиған, бәзилириниң гүмбәз вә мунарлирини чеқип ташлиған. Чеқилмай сақлинип қелинған мәсчитләрниң дәрвазисиға есилған ләвһә, қуббә вә һилал ай бәлгилири бирдәк елип ташланған. Радийомиз мухбирлириму бу һәққидә 2016-йилидин буян нурғун пакитларни елан қилип кәлгән иди.

Һалбуки, хитай һөкүмити мәзкур доклатларда көрситилгән шунчә көп тарихий мәсчитләрниң чеқилишиға аит пакитларға һечқандақ инкас билдүрмиди. Бирақ хитай ташқи дуня вә хәлқара ахбаратларниң көзини бояш үчүн нуқтилиқ зиярәт вә саяһәт орни қилип бекитилгән қәшқәр һейтгаһ җамәсигә охшаш орунларни һәдәп өзиниң уйғур елидики диний әркинликкә капаләт қилғанлиқиниң пакити сүпитидә қоллинип кәлмәктә.

Қәшқәр һейтгаһ җамәси һәқиқәтән уйғур елидә сақлинип қалған тарихи әң узун, көлими әң чоң мәсчит болуп, у уйғур дияридики илсам мәдәнийити вә мимарчилиқиниң символидур.

Дәрвәқә, хитай даирилири ташқи дуняниң көзини бояш үчүн бу мәшһур җамәни башқа тарихий мәсчитләрни вәйран қилғандәк чеқивәтмигән болсиму, бирақ көзәткүчиләр һейтгаһ җамәси қәдимий шәһәр қәшқәрниң диний ибадәт мәркизи болуш орнини тамамән йоқатти, дәп қаримақта.

Диққәт қозғайдиған бир нуқта шуки, қәшқәр һейтгаһ җамәсиниң дәрвазисида узун йиллар есиқлиқ турған ләвһә 2018-йилидин кейин тартилған син көрүнүшлири билән фото сүрәтләрдә бирдәк көрүнмигән. Бу әһвал муһаҗирәттики бир қисим уйғурларниң диққитини тартқан.

Дуня уйғур қурултийи диний ишлар комитетиниң мудири, дуня уйғур қурултийиниң ислам дунясиға мәсул вәкили турғунҗан алавудун әпәнди қәшқәр һейтгаһ җамәсиниң дәрвазисидики бу ләвһәниң ғайиб қилинишиға қарита өз қарашлирини оттуриға қоюп, мундақ деди: «һейтгаһ җамәсиниң кириш ишикидики айәт тахтисиниң ғайиб болуши хитай һакимийитиниң уйғурларниң ислам етиқадини йоқитиш үчүн елип бериватқан сияситиниң бир испати. Чүнки һейтгаһ җамәсиниң бу ләвһәси һейтгаһ җамәсиниң мунари билән биргә символлуқ характеригә игә. Бу тарихтин буян давамлишип келиватқан бир символ. Хитай һөкүмити буниңғиму чидап туралмай уйғурға болған қаттиқ һәсәт билән бу ләвһәни алғузивәткән.»

Туйғунҗан алавудун әпәнди йәнә мундақ дәйду: «хитай даирилири қәшқәр һейтгаһ җамәсини көрүнүштә (бузмай) қоюп қуюш билән хәлқараниң көзини бояш, дуняниң һәрқайси җайлири вә ислам әллиридин тәкшүрүшкә кәлгәнләргә көрситиш һәмдә анчә-мунчә (өзиниң) таратқулирида тарқитиш арқилиқ хәлқарани алдаштәк тәшвиқат сияситини қоллинип кәлмәктә. Хитай даирилириниң уйғур хәлқиниң дини, мәдәнийити вә тарихини ипадиләйдиған бу символ характерлик ләвһәни елип ташлиши уларниң уйғур елидә ислам динини пүтүнләй чәкләп, уйғур мусулманлирини йоқатмақчи болуватқанлиқидәк рәзил мәқситини көрситип бәрмәктә.»

Бу һәққидә уйғур кишилик һоқуқ қурулушиниң тәтқиқатчиси һенрий шаҗевиски зияритимизни қобул қилип, мундақ деди: «уйғурларниң диний әркинлики бар дейиш реаллиққа мас кәлмәйду. Уларниң земинидики һәрқайси җайлирида мәсчитләр, мазарлар вә башқа муқәддәс җайлар топа иттириш машиниси билән бирақла тарихниң чаң-тозанлириға көмүветилди. Қәшқәрдики һейтгаһ җамәси йәнила қәд көтүрүп туруватиду. Униң муһимлиқини көздә тутқанда униң ғайиб қилиниши күчлүк ғәзәп-нәпрәтни кәлтүрүп чиқириду. Йәнә бир җәһәттин униң мәвҗутлуқи хитай даирилири үчүн хәлқара җамаәткә уйғурларниң диний әркинликини бар дәп тәшвиқат йүргүзүшигә пайдилиқ. Қандақла болмисун, исламий айәт-сүриләр йезилған ләвһәләрни мәсчит қурулушлиридин елип ташливетиш хитайниң йәнә башқичә йүзини көрситип бериду. Һейтгаһ җамәси өзиниң диний мәнисини йоқитип пәрвасиз саяһәтчиләр айлинип чиқидиған қуруқ қапқа айландурулди. Бу хил айәт ләвһәлири бир тәрәптин уйғурларниң ислам диниға етиқад қилиш өтмүшигә мәнсуп болуп, уни җамә яки мәсчит қурулушлиридин сөкүп еливетиш қилмишиниң һечқандақ ақлап чүшәндүрүлүши болмайду. Болупму һейтгаһтәк муһим җамәниң ләвһәсиниңму еливетилиши уйғур елидики ислам етиқадиниң тамамән чәклинишкә қарап йүзләнгәнликиниң бир сигнали.»

Қәшқәр һейтгаһ җамәсиниң дәрвазисидики ләвһәниң қисқичә тарихи вә шәрһийси мундақ: йиллар бойи һетгаһ җамәсиниң алди дәрвазисиға есиқлиқ турған бу ләвһә тоғрилиқ тордин тапқили болидиған бирқәдәр бурун тартилған фото сүрәт 1983-йилиға тәвә сүрәттур. Бу сүрәттә мәзкур ләвһәниң һейтгаһ дәрвазиси үстидә есиқлиқ турғанлиқиниму көргили болиду. Униңдин башқа бу ләвһә 1930-йилларға тәвә һейтгаһниң бир рәңсиз фото сүритидиму бар. Гәрчә бу рәңсиз сүрәттә ләвһә үстигә чүшкән қениқ сайә сәвәбидин йүзидики тәсвирләрни пәрқләндүргили болмисиму, әмма сүрәттики ләвһәниң кәң тарлиқ өлчимидин униң йеқинқи ләвһә билән бирдәкликкә игә икәнликни көрүвалғили болиду.

Бу ләвһәниң ясалған вақти вә ләвһәни ясиғучи хәттатниң исми ләвһәниң икки ян асти тәрипигә әрәбчә йезилған. Буни тәрҗимә қилғанда оң тәрәптики сериқ япрақта: «һиҗрийә 1325-йили 11-айниң 30-күни» дәп йезилған болуп, у милади 1908-йили 4-январ, йәни җүмә күнигә тоғра келиду. Униң астидики сериқ квадрат ичидә «буни зиявудун язған» дегән әрәбчә хәт бар. Буниңдин мәзкур ялдаминиң бундин 112 йил бурун зиявудун исимлик уста хәттат тәрипидин йезилғанлиқини биливалғили болиду. Сол тәрәп астидики сериқ япрақта «һиҗрийә 1403-йили рәбиюл аввал дәп йезилған болуп, бу милади 1982-йили декабирниң ахирлири яки 1983-йили январниң башлириға тоғра келиду униң астидики сериқ квадратта (үстидин астиға оқуғанда) «муһәммәд имин өмәр ибни нуман» яки (астидин үстигә оқуғанда ) «нуман өмәр ибни муһәммәд имин» дегән әрәбчә сөз йезилған болуп, буниңдин «мәдәнийәт инқилаби» да тақиветилгән һейтгаһ җамәсиниң шу дәврләрдә (1966-йили 23-авғусттин 1967-йили 24-январғичә) тунҗи қетим, андин таки «мәдәнийәт инқилаби» ахирлишип ислаһат башланғичә болған арилиқта тақақ турған. Йеңидин ечилғандин кейинки тунҗи ремонт қилинишида мәзкур ләвһәни қайта әслигә кәлтүргән вақти икәнликини билмәк тәс әмәс.

Ләвһәниң оттурисидики упуқни толуқ қаплиған теги қара яй шәкиллик сизиқ ичигә қурандики әң узун сүрә- «сүрә бәқәрә» ниң 125-айәти әрәбчә йезилған болуп, уйғурчә мәниси:

«Өз вақтида биз кәбини кишиләр үчүн җәм болидиған вә тинч җай қилип бәрдуқ. (Кишиләргә) мақами ибраһимни намазгаһ қилиңлар (йәни шу йәрдә намаз оқуңлар дедуқ). Ибраһим билән исмаилға өйүмни (йәни кәбәмни) тавап қилғучилар, етикапта олтурғучилар, руку қилғучилар вә сәҗдә қилғучилар үчүн пак тутушни буйрудуқ.» ( Сүрә бәқәрә [125]-айәт)»

Буниңдин мәзкур һейтгаһ җамәсиниң уйғур хәлқиниң нәзиридә кәбидәк улуғ болған муқәддәс ибадәт орни икәнликини, бу җайниң маддий вә мәниви тазилиқиға қаттиқ риайә қилиш керәкликини чүшәндүргәнликини биливағили болиду.

Ләвһәниң дәл оттурисидики нур чечип турған қуяшқа символ қилинған қизил чәмбәр ичигә әрәбчә «тәқвалиқ асасиға қурулған мәсчит» дәп йезилған болуп, ислам тарихиға аит мәнбәлиригә асасланғанда, бу нам әслидә милади 622-йили сентәбирдә һәзрити пәйғәмбәр мәдинәдә тунҗи қетим өз қоли билән инша қилған «қуббә яки қуба мәсчиди» дин кәлгәнлики, бу мәсчит һәққидә «қуран кәрим» дә ениқ тарихий учури вә мәдһийәлириниң барлиқи сөзләнгән.

Мәзкур җамә ләвһәси өзиниң сүрә-айәтләри билән һейтгаһ җамәсиниң уйғурлар үчүн диний вә мәниви қиммитиниң қанчлиқ юқурлиқини билиштә муһим роли барлиқини көрситип бериду. Шуниң билән бир вақитта йәнә, бу җамәниң уйғурларға нисбәтән худди һәзрити пәйғәмбәр өз қоли билән қопурған тунҗи мәсчидтәк тәвәррүк җамә икәнлики шундақла уйғурниң ислам дини билән болған бағлинишиниң җанлиқ символи икәнликини көрситип берәләйду.

(Әскәртиш: ләвһә үстидики сүрә айәтләрни пәрқләндүрүш, вә уйғурчә тәрҗимисини тепиш, әрәбчә йезилған адәм исимлири, йил, ай күнләрни тәрҗимә қилип чиқишқа ярдәмләшкүчи: оттура-шәрқдә туруп ислам тарихи саһәсидә издәнгүчи вә билим тәпсир қилғучи алимҗан һәсән. Бурун бу киши уйғур кишилик һоқуқ қурлулуши тәрипидин елан қилинған «етиқад вәйранчилиқи: уйғур мәсчидлири вә мәқбәрилириниң чеқилиши» намлиқ докладта хотәндики чеқилған мәсчитләр үчүн зиярәт қилинип, гуваһлиқ бәргән.)

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт