Әнглийәдики һоқуқ тәшкилати: “хитайниң узун қоли-явропадики уйғурларниң җимиқтурулуши”

Мухбиримиз ирадә
2022-02-15
Share
Әнглийәдики һоқуқ тәшкилати: “хитайниң узун қоли-явропадики уйғурларниң җимиқтурулуши” Әнглийәдики “Index on Censorship” йәни “сензора көрсәткүчи” намлиқ тәшкилатниң тор бетигә чиқирилған “хитайниң узун қоли” намлиқ картон.
indexoncensorship.org

Әнглийәдики “Index on Censorship” йәни “сензора көрсәткүчи” намлиқ тәшкилат дуняниң һәрқайси җайлиридики пикир әркинликини, әркин муназирини тәшәббус қилидиған вә пикир әркинликиниң чәклимигә учраш әһвалини көзитип тәтқиқ қилидиған орган болуп, улар 10-феврал күни “хитайниң узун қоли-явропадики уйғурларниң җимиқтурулуши” намлиқ доклат елан қилип, хитай һөкүмитиниң чәтәлләрдики уйғурларни қандақ қилип өз искәнҗисигә елишқа урунуватқанлиқиға диққәт тартти. Кәң көләмлик бу доклатта әнглийә, германийә, голландийә қатарлиқ явропаниң һәрқайси охшимиған дөләтлиридә яшаватқан уйғурлар зиярәт қилинған болуп, уларниң һәрбириниң сәргүзәштиси уйғурларниң хитайдин шунчә узақ әркин дөләтләрдә яшап турупму униң паракәндичиликигә учрайдиғанлиқини тәпсилий йорутуп бәргән.

Доклатта уйғурлар билән өткүзүлгән сөһбәтләр “аилисидикиләрдин әнсирәш”, “җасуслуқ”, “тәһдит вә қорқунч селиш” қатарлиқ мавзуларға айрилған болуп, уларда хитай һөкүмитиниң чәтәлләрдики уйғурларниң сөз-һәрикәтлирини чәкләшкә урунуватқанлиқи, уларни өзлири үчүн җасуслуқ қилишқа мәҗбурлаватқанлиқи вә буниң биләнла қалмай йәнә чәтәлләрдики уйғурларниң адреси, паспорти вә кимликиниң рәсими қатарлиқ хусусий учурлирини беришкә мәҗбурлаватқанлиқи тәпсилий баян қилинған.

Германийәдики исмини ашкарилашни халимиған уйғурлардин бири бу органға “мән өзүм халиған әркинликни һәргиз һес қилип бақмидим. Мән бойнумда хитайниң зәнҗири бардәкла һес қилимән” дегән. У йәнә “биз бу йәрдә гәп қилмисақ виҗдан азабиға қалимиз, гәп қилсақ қорқунч астида қалимиз” дейиш арқилиқ чәтәлләрдә яшаватқан нурғун кишиләрниң ортақ вәзийитини йорутуп бәргән.

Доклатта мунулар баян қилинған: “. . . Хитай һөкүмитиниң бастуруши униң чеграсидин һалқип, явропаға кеңәйгән. явропада қанчилик уйғурниң яшайдиғанлиқини ениқлаш тәс, әмма дуня уйғур қурултийиниң мөлчәричә, тәхминән 12 йерим миң әтрапида уйғур болуши мумкин, хитайниң тәһдит урунушлириниң көпинчиси дәл уйғурлар әң көп олтурақлашқан голландийә вә шиветсийә қатарлиқ җайларда йүз бәргән болсиму, белгийә, германийә вә әнглийәдиму хели көп салмақни игәлләйду”.

Чәтәлләрдики уйғурларниң хитай һөкүмитиниң давамлиқ тәқибигә учриши бир йеңи әһвал болмисиму у 2017-йили хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаратқан зулумини қаттиқ күчәйтиши нәтиҗисидә йәниму кәң көләмләшкәнликтин диққәт қозғашқа башлиғаниди.

Әнглийәдики уйғур зиялийлиридин әзиз әйса әпәнди бу доклатта зиярәт қилинған шәхсләрниң бири болуп, у бизниң радийомизниң зияритини қобул қилғанда мәзкур “сензора көрсәткүчи” тәшкилатиниң бу мәсилә һәққидә доклат тәйярлишиниң чәтәлләрдики уйғурларниң хитай тәқибигә учраш мәсилисиниң йеـтәрлик диққәтгә еришиши үчүн пайдилиқлиқини ейтти.

“сензора көрсәткүчи” тәшкилати доклатиниң “явропада уйғурларни ким қоғдаватиду?” дегән қисмида явропадики һөкүмәтләрниң һазир бу мәсилигә қандақ чарә қоллиниватқанлиқии тәкшүрүлгән болуп, улар алди билән әнглийәниң “чәтәл, ортақлиқ вә тәрәққият министирлиқи” дин әһвални сориған. Минситирлиқ буниңға бәргән җавабида: “биз уйғур диаспора әзалири учраватқан бу әһвални билимиз, биз буни йеқиндин көзитишни давам қилимиз” дегән. Әмма бу тәшкилат улардин һазирғичә мушундақ вәқәдин қанчисиниң қәйт қилинғанлиқини сориғинида улар өзлириниң бундақ учурларни қәйт қилмайдиғанлиқини ейтқан.

Һалбуки әнглийә парламент әзаси катрин вест бу тәшкилатқа қилған сөзидә “бу министирлиқниң юқириқидәк вәқәләрни тәшәббускарлиқ билән көзитип, буниң көлимини ениқлап чиқиши интайин муһим. Биз уйғурларниң бундақ җимиқтурулушиға қарап турмаслиқимиз керәк. явропадики уйғурларниң хитайларниң қорқутуши, өч елиши вә һуҗумиға дуч келишини қобул қилғили болмайду” дегән.

Әзиз әйса әпәндиму сөзидә әнгилийәдики “уйғур сот коллигийәси” дә уйғурларға ирқий қирғинчилиқ қилиниватқанлиқи йәкүни чиққан бир шараит астида, әнгилийә һөкүмитиниң чоқум өз тәвәликидики уйғурларниң қануний һоқуқлирини қоғдиши керәкликини ейтти.

Доклатта йәнә мунулар дейилгән: “қобул қилиш тәс

Болсиму бирақ нурғун уйғурлар һөкүмәтләрниң һәқиқий мәнилик қоллиши вә һәрикитидин үмидсиз һалда давамлиқ тәһдиткә учримақта. 2021-Йили, әркин демократик дөләтләрдики уйғурларниң тәхминән% 66 и өзлири яшаватқан дөләтләр һөкүмәтлирини бу тәһдит вә паракәндичиликкә әстайидил муамилә қилиду, дәп қаримайдиғанлиқини ейтти”.

Дуня уйғур қурултийи иҗраийә комитетиниң муавин рәиси, норвегийә уйғур комитетиниң мәслиһәтчиси сәмәт абла әпәнди радийомизға қилған сөзидә норвегийәдики уйғур комитетиниңму көп қетим новрегийәдики уйғурлар учриған бесимни һөкүмәт органлириға йәткүзгән болсиму бирақ уларниң өзлиригә бу вәқәни сақчиға мәлум қилиши керәкликини ейтқанлиқини, буниңдин үнүмлүк бир нәтиҗә чиқмиғанлиқини ейтти.

Дәрвәқә доклаттин мәлум болушичә, голландийә вә әнглийәдики уйғурларғиму хитайниң бесимиға учраш вәқәсини берип сақчиға мәлум қилиши керәклики дейилгән болуп, әнглийәдики рәһимә ханим доклатта йәр алған сөзидә мәсилини шәһәрлик сақчиханиға мәлум қилишниң уйғурлар йолуқуватқан мәсилини һәл қилиш үчүн йетәрлик әмәслики, йәни буниңға һөкүмәтниң мәхсус тәдбир қоллиниши керәкликини тәкитлигән.

Рәһимә мәһмут ханим сөзидә “шәһәр сақчилири бу тәһдиткә тақабил туруш үчүн һеч иш қилалмайду. Уйғур һоқуқ паалийәтчилири болуш сүпитимиз билән биз һөкүмәтниң һәмкарлиқиға моһтаҗ” дегән.

Германийә парламентиниң сабиқ әзаси Margarete Bause му “сензора көрсәткүчи” гә қилған сөзидә германийәдиму уйғурларниң хитай һөкүмитиниң тәһдитигә учраватқанлиқи билинидиған бир ишлиқи, әмма һөкүмәтниң мәхсус буниңға айриған бир алақилишиш нуқтиси йоқлиғини ейтқан.

Голландийә тәптиш мәһкимиси болса уйғурларниң бу һәқтики әрзлири бойичә буниңға дава ачқили болсиму, әмма буни толуқ тәкшүрүшниң мумкин әмәсликини, чүнки хитайға тутушидиған даваларда хитай һөкүмитиниң маслишишини тәләп қилидиғанлиқини билдүргән.

Һалбуки сәмәт абла әпәнди радийомизға қилған сөзидә норвегийә һөкүмити вә шуниңдәк башқа һөкүмәтләрниң әслидә бу мәсилини хитай билән болған дипломатик учришишларда кәскин оттуриға қоюп, хитай тәрәпни агаһландуруши керәкликини, кәскин тәдбир қолланғандила хитайни чекиндүргили болидиғанлиқини билдүрди.

“сензора көрсәткүчи” тәшкилати доклатида гәрчә голландийә тәптиш мәһкимисидә болғандәк бу ишларниң дәрһал нәтиҗиси чиқмисиму әмма буниң тәкшүрүп архиплинишиниң муһимлиқини тәкитлигән. Улар доклати ахирида төвәндики тәвсийәләрни бәргән: “бу әһвалларниң нәтиҗигә еришмәслики кишини үмидсизләндүриду һәмдә кәлгүсидә нурғун уйғурларни әрз қилиштин үмидсизләндүриду. Әмма әрз-шикайәтләрни толуқ тәкшүргили болмисиму, явропадики сақчи қисимлири вә һөкүмәт тармақлири санлиқ мәлумат топлап, чоқум мәсилиниң көлимини тәкшүрүп чиқиши керәк. . . Уйғурлар учраватқан хирисни мувапиқ түргә айришниң кәмчил болуши үнүмлүк назарәт қилишқа тәсир йәткүзиду. Әһвални һәқиқий мәнидә үнүмлүк назарәт қилиш интайин муһим, чүнки у хитай компартийәсиниң явропадики уйғур җамаитиниң пикир баян қилиш әркинликигә қанчилик дәриҗидә арилишиватқанлиқини әтраплиқ көрситип бериду. У йәнә дипломат вә тәдбир бәлгилигүчиләрни хитай даирилири билән мәсилини һәл қилиш үчүн зөрүр учурлар билән тәминләйду”.

Америкадики уйғур һәрикити тәшкилати рәиси рошән аббас ханим радийомизға қилған сөзидә хитай һөкүмитиниң чәтәлләрдики уйғурларға қиливатқан бу бесиминиң ялғуз уйғурларға қилиниватқан тәһдит әмәс, бәлки ғәрб демократик дөләтлири, униң қиммәт қаришиға қилиниватқан тәһдит икәнликини билдүрди. У ғәрб дөләтлириниң буни тезрәк чүшинип, хитайниң пүтүн дуняниң әркинликигә пәйда қиливатқан тәһдитигә мувапиқ йосунда тәдбир елишиниң зөрүрлүкини билдүрди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт