Америка авам палатасида уйғур дияридики ички әза әткәсчилики муһакимә қилинди

Вашингтондин мухбиримиз әзиз вә шәһризад тәйярлиди
2024.03.27
Piero-Tozzi.jpg Америка авам палатасида чақирилған уйғур дияридики ички әза әткәсчилики муһакимә йиғинида хитай ишлири иҗраийә комитетиниң хадимлар директори перу този (Piero Tozzi) сөзлимәктә. 2024-Йили 26-март, вашингтон.
RFA/Shehrizat

Уйғур дияридики қирғинчилиқниң бир муһим мәзмуни нөвәттә ички әза оғрилиқи болуватқанлиқи мәлум. Болупму хитай һөкүмити арқа тирәк болуватқан ичкә әза оғрилиқи, ички әза содиси вә ички әза әткәсчиликиниң бир-биригә бағланған һалда ғайәт зор системиға айлиниватқанлиқи техи йеқинда америка дөләт мәҗлисидә өткүзүлгән гуваһлиқ йиғинида тәпсилий қарап чиқилған иди. Бу мәсилигә болған тонушни техиму өстүрүш һәмдә техиму көп саһәгә бу қабаһәтниң хәтирини билдүрүш мәқситидә 26-март күни кәчқурун америка авам палатасида бу тема һәққидә мәхсус муһакимә йиғини чақирилди.

Америка уйғур бирләшмиси, уйғур кишилик һоқуқ қурулуши, уйғур һәрикити, америка дөләт мәҗлиси хитай ишлири иҗраийә комитети қатарлиқ орунлар бирлишип саһибханилиқ қилған бу паалийәттә алди билән хитай һөкүмитиниң уйғур дияридики қирғинчилиқ сиясити һәмдә униң ақивити әсләп өтүлди. Шундақла нөвәттә бу қирғинчилиқниң йеңи мәзмуни болған ички әза оғрилиқи вә ички әза әткәсчиликиниң кәң көләмдә ямраватқанлиқи, буни чәклимигәндә буниң йәнә бир чоң тарихий паҗиәниң муқәддимиси болуп қалидиғанлиқи баян қилинди. Йиғин залиға чөридәп қоюлған “шинҗаң сақчи һөҗҗәтлири” темисидики архиплар топлимидин елинған сүрәтләр йәнә бир яқтин музакирә қилиниватқан мәсилиниң җанлиқ картиниси сүптидә көзгә ташлинип туратти. Йиғин риясәтчиси сабрина ханим бу һәқтә тохтилип “һазир хитай һөкүмити уйғурларни қирғин қилиштин башқа йәнә уларниң ички әзалириниму сақ қоймайватиду” деди.

Америка авам палатасида чақирилған уйғур дияридики ички әза әткәсчилики муһакимә йиғинидин көрүнүш. 2024-Йили 26-март, вашингтон.
Америка авам палатасида чақирилған уйғур дияридики ички әза әткәсчилики муһакимә йиғинидин көрүнүш. 2024-Йили 26-март, вашингтон.
RFA/Shehrizat

Хитай ишлири иҗраийә комитетиниң хадимлар директори перу този (Piero Tozzi) му шу қатарда сөз алди. У йеқинда америка дөләт мәҗлисидә өткүзүлгән ички әзалар оғрилиқи һәққидики гуваһлиқ йиғинида оттуриға қоюлған муһим нуқтиларни әсләп өтүш билән биргә нөвәттә ички әза оғрилиқиниң нишани фалунгоңчилардин уйғур тутқунлириға йөткиливатқанлиқини, болупму “һалал ички әза” намида уйғур яшлириниң лагерларда биһудә қурбанлиқ қилиниватқанлиқини, ислам дунясиниң болса изчил түрдә хәлқара сорунларда хитай һөкүмити билән бир сәптә туруватқанлиқини тилға алди. У бу һәқтики сөзлириниң ахирида “дуняниң бу ишлардин хәвәрдар болуши техи йетәрлик әмәс. Биз бу һәқтики чүшәнчини техиму кәң саһәгә билдүрүшимиз, шундақла буни үнүмлүк түрдә чәкләш үчүн ички әзалар оғрилиқиға қарши туруш темисидики қанун лайиһәсини тездин қанунға айландурушқа тиришишимиз лазим” деди. .

Хитай һөкүмити изчил түрдә иқтисадий васитә арқилиқ дуня җамаитини өз еғзиға қаритип келиватқан болуп, ички әзалар оғрилиқи мәсилисидиму бу ишлар шундақ болуватқанлиқи мәлум. Йәнә келип буниңда ғәрб дунясидики бир қисим пән-техника ширкәтлири буниңға биваситә яки васитилик һалда ярдәм бериватқанлиқи диққәт қозғап кәлмәктә. Әнә шу йосунда уйғур дияридики “омумйүзлүк саламәтлик тәкшүртүш” һәрикитидә 15 милйон кишиниң биологийәлик әвришкисини топлашниң нөвәттә көпләп билиниватқан ички әзалар оғрилиқиға хизмәт қиливатқанлиқи түрлүк учур йоллиридин, шуниңдәк мутәхәссисләр вә шаһитларниң баянлиридин мәлум болмақта. Муһакимә йиғини җәрянида көрситилгән “хитайдики ички әза оғрилиқи” темисидики һөҗҗәтлик филимда бу һәқтики бәзи әһваллар техиму тәпсилий баян қилиниду.

Америка авам палатасида чақирилған уйғур дияридики ички әза әткәсчилики муһакимә йиғиниға саһибханилиқ қилғанлар. 2024-Йили 26-март, вашингтон.
Америка авам палатасида чақирилған уйғур дияридики ички әза әткәсчилики муһакимә йиғиниға саһибханилиқ қилғанлар. 2024-Йили 26-март, вашингтон.
RFA/Shehrizat

Филимда көрситилишичә, хитайдики ички әза оғрилиқи әмәлийәттә 1970-йиллирила башлинип болған. Шу вақитларда яш вә сағлам сиясий җинайәтчиләрниң ички әзалири “ов нишани” болған болса кейинчә һарақ-тамакидин йирақ туридиған фалунгоң муритлири буниңға нишан болған. 2017-Йилидин башлап уйғурлар зор көләмдә тутқун қилинишқа башлиған һәмдә тезла ички әза оғрилиқиниң йеңи нишани болуп қалған.

Хитай компартийәси уйғур диярини ишғал қилғандин буян бу районда көплигән қабаһәтләр бириниң арқисидин йәнә бири оттуриға чиқип кәлгән. Нөвәттики ичкә әза оғрилиқи вә ички әза әткәсчилики дәл мушу хил йүзлинишниң йеңи мисаллиридур. “коммунизм қурбанлири хатирә фонди” хитай бөлүминиң муавин директори абрахам армстроң (Abraham Armstrong) мушу нуқтиларни йәнә бир қетим әскәртип: “бу учурлар һазир бизгә бир зор қабаһәттин бешарәт бериватиду. Һелиһәм болсиму буниңға чәк қоюшниң пәйти кәлди” деди.

Уйғур дияридики ички әза оғрилиқида көп тәрәплимә ташқи амиллар муһим рол ойнап келиватқан болуп, ташқи базарниң еһтияҗидин башқа көплигән амилларму мәвҗут. Болупму ташқи дуняниң хитайни бу саһәдики дохтурлар қошуни бойичә тәрбийәлиши, учурларни һәмбәһирлисә қатарлиқларму сәл қарашқа болмайдиған һалқилардин болуп қалмақта. ‍Уйғур паалийәтчиләрдин абдулһаким идрис, өмәр қанат, әлфидар илтәбир қатарлиқлар өзигә берилгән сөз нөвитидә мушу әһвалларни алаһидә әскәртип өтти. Шуниңдәк бу саһәгә һәммила саһә күч чиқириш, һеч болмиғанда өзлири турушлуқ районларға вәкиллик қилидиған палата әзалириға мәктуп йезиш арқилиқ бу мәсилиләрниң дерикини қилиш лазимлиқини тәкитлиди.

Муһакимә йиғинидин кейин айрим зияритимизни қобул қилған перу тоззи әпәнди бу саһәдики көплигән мүшкүлатларни тәкитләш билән биргә бу җәһәттики бәзи зөрүр тәдбирләр тоғрисидиму тохталди. У мундақ деди:

“һазир америка авам палатасида мақулланған ‛ички әзалар оғрилиқини тохтитиш‚ темисидики қанун лайиһәси кеңәш палатасида туруп қалғили бир йилға йеқинлашти. Һазир бу қанун лайиһиси маңса болатти, болса уни авазға қойса техиму яхши болатти. Әмма у һазир бир изда туруп қеливатиду. Бу биз һазир қилишқа тегишлик әң муһим ишларниң бири. Йәнә бири биз бирләшкән дөләтләр тәшкилати (б д т) мунбиридә өз авазимизни чиқириш вә тәсиримизни җари қилдуруш арқилиқ аваз бериштә мәғлуп болуштин сақлинишқа тиришишим лазим. Б д т кишилик һоқуқ кеңишидики аваз бериштә 17 авазға қарши 19 аваз ташланди, 11 дөләт һоқуқидин ваз кәчти. Мәсилән алсақ, укра’‍ина шундақ қилди. Биз уларға аз ярдәм қилдуқму? әгәр биз җәнвәдә дипломатик тиришчанлиқимизни толуқ җари қилдуралиған болсақ бундақ ишлар йүз бәрмәйтти. Һазир аңлисақ бирәр дөләт бизгә әгәшмәкчи болса дәрһалла хитайниң бесимиға дуч келидикән. Биз буниңға қарши бир тәдбир алмисақ болмайдиған йәргә кәлди.”

Ички әзаларни көчүрүш оператсийәси билән ички әза оғрилиқиниң бир-биригә пүтүнләй қариму-қарши болуши нөвәттә хитайда әң гәвдилик болуватқанлиқи мәлум. Абрахам армстроң бу һәқтики радийо зияритимиз җәрянида буниңдики йәнә бир муһим нуқта сүпитидә хитай компартийәсиниң тәбиитидә өзлириниң мәнпәәти үчүн һечқандақ инсанниң һечқачан инсан қатарида көрүлмәйдиғанлиқини алаһидә тилға алиду. У мундақ деди:

“хитай компартийәси бир коммунистик партийә болуш сүпити билән тарихтики коммунистик һакимийәтләр қилип баққан ишларниң һәммисини қилиду. Биз буни көрүватимиз. Һазир улар өзигә пуқра санилидиған кишиләрниң ички әзалирини оғрилаватиду. Шуниңдәк ашу ‍инсанларға худа яки тәбиәт ата қилған, уларниң өзигила хас болған иззәт-һөрмити вә һәқлирини бир яққа қайрип қоюватиду. Зор көләмлик тутқундин тартип таки ички әзаларни оғрилашқичә болған пүткүл җәрянда булар толуқ намаян болди. Йәни улар коммунистик һакимийәтләргә ортақ һалда һечқачан инсанийәтниң һаятини қилчиликму қәдирләп баққан әмәс.”

Бу қетимқи муһакимә йиғини рамизан мәзгилигә тоғра кәлгән болуп, паалийәт қатнашқучилири вашнигтон шәһиридики “долан уйғур ресторани” ниң тамақлири билән иптар қилғач уйғурлар һәққидә йәнә бир мәйдан җанлиқ дәрскә шаһит болди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.