Amérika awam palatasida Uyghur diyaridiki ichki eza etkeschiliki muhakime qilindi

Washin'gtondin muxbirimiz eziz we shehrizad teyyarlidi
2024.03.27
Piero-Tozzi.jpg Amérika awam palatasida chaqirilghan Uyghur diyaridiki ichki eza etkeschiliki muhakime yighinida xitay ishliri ijra'iye komitétining xadimlar diréktori péru tozi (Piero Tozzi) sözlimekte. 2024-Yili 26-mart, washin'gton.
RFA/Shehrizat

Uyghur diyaridiki qirghinchiliqning bir muhim mezmuni nöwette ichki eza oghriliqi boluwatqanliqi melum. Bolupmu xitay hökümiti arqa tirek boluwatqan ichke eza oghriliqi, ichki eza sodisi we ichki eza etkeschilikining bir-birige baghlan'ghan halda ghayet zor sistémigha ayliniwatqanliqi téxi yéqinda amérika dölet mejliside ötküzülgen guwahliq yighinida tepsiliy qarap chiqilghan idi. Bu mesilige bolghan tonushni téximu östürüsh hemde téximu köp sahege bu qabahetning xetirini bildürüsh meqsitide 26-mart küni kechqurun amérika awam palatasida bu téma heqqide mexsus muhakime yighini chaqirildi.

Amérika Uyghur birleshmisi, Uyghur kishilik hoquq qurulushi, Uyghur herikiti, amérika dölet mejlisi xitay ishliri ijra'iye komitéti qatarliq orunlar birliship sahibxaniliq qilghan bu pa'aliyette aldi bilen xitay hökümitining Uyghur diyaridiki qirghinchiliq siyasiti hemde uning aqiwiti eslep ötüldi. Shundaqla nöwette bu qirghinchiliqning yéngi mezmuni bolghan ichki eza oghriliqi we ichki eza etkeschilikining keng kölemde yamrawatqanliqi, buni cheklimigende buning yene bir chong tarixiy paji'ening muqeddimisi bolup qalidighanliqi bayan qilindi. Yighin zaligha chöridep qoyulghan “Shinjang saqchi höjjetliri” témisidiki arxiplar toplimidin élin'ghan süretler yene bir yaqtin muzakire qiliniwatqan mesilining janliq kartinisi süptide közge tashlinip turatti. Yighin riyasetchisi sabrina xanim bu heqte toxtilip “Hazir xitay hökümiti Uyghurlarni qirghin qilishtin bashqa yene ularning ichki ezalirinimu saq qoymaywatidu” dédi.

Amérika awam palatasida chaqirilghan Uyghur diyaridiki ichki eza etkeschiliki muhakime yighinidin körünüsh. 2024-Yili 26-mart, washin'gton.
Amérika awam palatasida chaqirilghan Uyghur diyaridiki ichki eza etkeschiliki muhakime yighinidin körünüsh. 2024-Yili 26-mart, washin'gton.
RFA/Shehrizat

Xitay ishliri ijra'iye komitétining xadimlar diréktori péru tozi (Piero Tozzi) mu shu qatarda söz aldi. U yéqinda amérika dölet mejliside ötküzülgen ichki ezalar oghriliqi heqqidiki guwahliq yighinida otturigha qoyulghan muhim nuqtilarni eslep ötüsh bilen birge nöwette ichki eza oghriliqining nishani falun'gongchilardin Uyghur tutqunlirigha yötkiliwatqanliqini, bolupmu “Halal ichki eza” namida Uyghur yashlirining lagérlarda bihude qurbanliq qiliniwatqanliqini, islam dunyasining bolsa izchil türde xelq'ara sorunlarda xitay hökümiti bilen bir septe turuwatqanliqini tilgha aldi. U bu heqtiki sözlirining axirida “Dunyaning bu ishlardin xewerdar bolushi téxi yéterlik emes. Biz bu heqtiki chüshenchini téximu keng sahege bildürüshimiz, shundaqla buni ünümlük türde cheklesh üchün ichki ezalar oghriliqigha qarshi turush témisidiki qanun layihesini tézdin qanun'gha aylandurushqa tirishishimiz lazim” dédi. .

Xitay hökümiti izchil türde iqtisadiy wasite arqiliq dunya jama'itini öz éghzigha qaritip kéliwatqan bolup, ichki ezalar oghriliqi mesilisidimu bu ishlar shundaq boluwatqanliqi melum. Yene kélip buningda gherb dunyasidiki bir qisim pen-téxnika shirketliri buninggha biwasite yaki wasitilik halda yardem bériwatqanliqi diqqet qozghap kelmekte. Ene shu yosunda Uyghur diyaridiki “Omumyüzlük salametlik tekshürtüsh” herikitide 15 milyon kishining bi'ologiyelik ewrishkisini toplashning nöwette köplep biliniwatqan ichki ezalar oghriliqigha xizmet qiliwatqanliqi türlük uchur yolliridin, shuningdek mutexessisler we shahitlarning bayanliridin melum bolmaqta. Muhakime yighini jeryanida körsitilgen “Xitaydiki ichki eza oghriliqi” témisidiki höjjetlik filimda bu heqtiki bezi ehwallar téximu tepsiliy bayan qilinidu.

Amérika awam palatasida chaqirilghan Uyghur diyaridiki ichki eza etkeschiliki muhakime yighinigha sahibxaniliq qilghanlar. 2024-Yili 26-mart, washin'gton.
Amérika awam palatasida chaqirilghan Uyghur diyaridiki ichki eza etkeschiliki muhakime yighinigha sahibxaniliq qilghanlar. 2024-Yili 26-mart, washin'gton.
RFA/Shehrizat

Filimda körsitilishiche, xitaydiki ichki eza oghriliqi emeliyette 1970-yillirila bashlinip bolghan. Shu waqitlarda yash we saghlam siyasiy jinayetchilerning ichki ezaliri “Ow nishani” bolghan bolsa kéyinche haraq-tamakidin yiraq turidighan falun'gong muritliri buninggha nishan bolghan. 2017-Yilidin bashlap Uyghurlar zor kölemde tutqun qilinishqa bashlighan hemde tézla ichki eza oghriliqining yéngi nishani bolup qalghan.

Xitay kompartiyesi Uyghur diyarini ishghal qilghandin buyan bu rayonda köpligen qabahetler birining arqisidin yene biri otturigha chiqip kelgen. Nöwettiki ichke eza oghriliqi we ichki eza etkeschiliki del mushu xil yüzlinishning yéngi misalliridur. “Kommunizm qurbanliri xatire fondi” xitay bölümining mu'awin diréktori abraxam armstrong (Abraham Armstrong) mushu nuqtilarni yene bir qétim eskertip: “Bu uchurlar hazir bizge bir zor qabahettin bésharet bériwatidu. Hélihem bolsimu buninggha chek qoyushning peyti keldi” dédi.

Uyghur diyaridiki ichki eza oghriliqida köp tereplime tashqi amillar muhim rol oynap kéliwatqan bolup, tashqi bazarning éhtiyajidin bashqa köpligen amillarmu mewjut. Bolupmu tashqi dunyaning xitayni bu sahediki doxturlar qoshuni boyiche terbiyelishi, uchurlarni hembehirlise qatarliqlarmu sel qarashqa bolmaydighan halqilardin bolup qalmaqta. ‍Uyghur pa'aliyetchilerdin abdulhakim idris, ömer qanat, elfidar iltebir qatarliqlar özige bérilgen söz nöwitide mushu ehwallarni alahide eskertip ötti. Shuningdek bu sahege hemmila sahe küch chiqirish, héch bolmighanda özliri turushluq rayonlargha wekillik qilidighan palata ezalirigha mektup yézish arqiliq bu mesililerning dérikini qilish lazimliqini tekitlidi.

Muhakime yighinidin kéyin ayrim ziyaritimizni qobul qilghan péru tozzi ependi bu sahediki köpligen müshkülatlarni tekitlesh bilen birge bu jehettiki bezi zörür tedbirler toghrisidimu toxtaldi. U mundaq dédi:

“Hazir amérika awam palatasida maqullan'ghan ‛ichki ezalar oghriliqini toxtitish‚ témisidiki qanun layihesi kéngesh palatasida turup qalghili bir yilgha yéqinlashti. Hazir bu qanun layihisi mangsa bolatti, bolsa uni awazgha qoysa téximu yaxshi bolatti. Emma u hazir bir izda turup qéliwatidu. Bu biz hazir qilishqa tégishlik eng muhim ishlarning biri. Yene biri biz birleshken döletler teshkilati (b d t) munbiride öz awazimizni chiqirish we tesirimizni jari qildurush arqiliq awaz bérishte meghlup bolushtin saqlinishqa tirishishim lazim. B d t kishilik hoquq kéngishidiki awaz bérishte 17 awazgha qarshi 19 awaz tashlandi, 11 dölet hoquqidin waz kechti. Mesilen alsaq, ukra’‍ina shundaq qildi. Biz ulargha az yardem qilduqmu? eger biz jenwede diplomatik tirishchanliqimizni toluq jari qilduralighan bolsaq bundaq ishlar yüz bermeytti. Hazir anglisaq birer dölet bizge egeshmekchi bolsa derhalla xitayning bésimigha duch kélidiken. Biz buninggha qarshi bir tedbir almisaq bolmaydighan yerge keldi.”

Ichki ezalarni köchürüsh opératsiyesi bilen ichki eza oghriliqining bir-birige pütünley qarimu-qarshi bolushi nöwette xitayda eng gewdilik boluwatqanliqi melum. Abraxam armstrong bu heqtiki radiyo ziyaritimiz jeryanida buningdiki yene bir muhim nuqta süpitide xitay kompartiyesining tebi'itide özlirining menpe'eti üchün héchqandaq insanning héchqachan insan qatarida körülmeydighanliqini alahide tilgha alidu. U mundaq dédi:

“Xitay kompartiyesi bir kommunistik partiye bolush süpiti bilen tarixtiki kommunistik hakimiyetler qilip baqqan ishlarning hemmisini qilidu. Biz buni körüwatimiz. Hazir ular özige puqra sanilidighan kishilerning ichki ezalirini oghrilawatidu. Shuningdek ashu ‍insanlargha xuda yaki tebi'et ata qilghan, ularning özigila xas bolghan izzet-hörmiti we heqlirini bir yaqqa qayrip qoyuwatidu. Zor kölemlik tutqundin tartip taki ichki ezalarni oghrilashqiche bolghan pütkül jeryanda bular toluq namayan boldi. Yeni ular kommunistik hakimiyetlerge ortaq halda héchqachan insaniyetning hayatini qilchilikmu qedirlep baqqan emes.”

Bu qétimqi muhakime yighini ramizan mezgilige toghra kelgen bolup, pa'aliyet qatnashquchiliri washnigton shehiridiki “Dolan Uyghur réstorani” ning tamaqliri bilen iptar qilghach Uyghurlar heqqide yene bir meydan janliq derske shahit boldi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.