Yawropa parlaménti xitayning “Halal ichkiy eza” soda élanlirigha qarita endishisini bildürgen

Yawropa parlaméntining ezasi rafa'il gilukismen(Raphael Glucksmann) ependi yighinda sözlimekte. 2022-Yili 5-mart, firansiye.

Yawropa parlaménti ötken hepte Uyghurlargha chétishliq intayin muhim bir qararname maqullighan. Qararname xitayning Uyghurlarni öz ichige alghan étnik we diniy guruppilarning adem ichkiy ezalirini mejburiy köchürüshige munasiwetlik bolup, uningda bu qilmish “Insaniyetke qarshi jinayet” dep tenqid qilin'ghan, shundaqla xitayning “Halal ichkiy eza” soda élanlirigha bolghan endishisini ipadilep, yawropa ittipaqi hem eza döletler hökümetlirining buninggha qarshi tedbir élishi telep qilin'ghan.

Qararnamide, ‍ölüm jazasigha höküm qilin'ghan tirik mehbuslar yaki wijdan mehbuslirining ichkiy ezasini mejburiy élish xelq'ara jinayi ishlar sotining “Rim ehdinamisi” gha asaslan'ghanda “Insaniyetke qarshi jinayet” teshkil qilidighanliqi tekitlen'gen, shundaqla xitay da'irilirining buninggha derhal jawap bérishi, xelq'ara kishilik hoquq méxanizimining musteqil tekshürüsh élip bérishigha yol qoyushi, eza döletlerning zörür tedbirlerni élip, puqralirini agahlandurushi, b d t kishilik hoquq aliy komissarining xitay ziyaritide ichkiy eza etkeschilikini tekshürüshini telep qilghan.

Qararnamide “Halal ichkiy eza” mesilisi alahide tilgha élinip, xitaydiki ichkiy eza köchürüsh merkezlirining Uyghur we xitaydiki bashqa musulmanlardin élin'ghan ichkiy ezalarni pars qoltuqidiki döletlerge tonushturiwatqanliqi, yawropa ittipaqi we uninggha eza döletlerning bu döletler bilen bolghan munasiwette bu mesilini otturigha qoyushi telep qilin'ghan.

Shiwétsiyelik siyasiyon charléy wéymérs Charlie Weimers mezkur qararname layihesini sun'ghan yawropa parlamént ezalirining biri. U 11-may küni bu heqtiki mexsus ziyaritimizni qobul qilip, yawropa parlaméntining xitayning herkitini “Insaniyetke qarshi jinayet” dep qarishining intayin muhim qarar ikenlikini körsetti.

Charléy wéymérs mundaq dédi: “Yawropa parlaméntining xitay xelq jumhuriyitidiki döletning qollishida élip bérilghan üzlüksiz, sistémilq mejburiy ichkiy eza köchürüshke qarita jiddiy endishisini ipadilishidin intayin xoshal boldum. Yawropa parlaménti heqiqeten ornidin des turup, ölüm jazasigha höküm qilin'ghan tirik mehbuslarning, shundaqla wijdan mehbuslirining ichkiy ezalirini mejburiy élishni ‛insaniyetke qarshi jinayet‚ dep qarishi méni téximu xursen qildi. Bu yawropa parlaméntining inyatin muhim bir bayanati.”

Charléy wéymérs ependining ‍éytishiche, yawropa parlaméntining yoquriqi qararnamini maqullishida xitaydiki ichkiy eza köchürüsh opératsiyelirining kölimi, shundaqla uning “Halal ichkiy eza” soda teshwiqati türtkilik rol oynighan. Charéy wéymérs mundaq dédi: “Bizning qattiq endishimizni qozghighan nuqtilarning biri, xitay xelq jumhuriyitide ichkiy eza köchürüsh üchün ochret saqlimaysiz. Xitayda siz yéterlik pul tölisingizla, ichkiy ezani buyrutup, derhal érisheleysiz. Hetta siz pars qultuqi döletliride bolsingiz ‛halal ichkiy eza‚ larnimu buyrutalaysiz. Bu ademni qattiq bi'aram qilidighan bir bisharet. Bu uning kéngiyip keng kölemlik omumlashqanliqini körsitidu. Mana bu bizning ötken heptidiki qararnamini maqullishimizgha türtke bolghan seweblerning biridur.”

Uning éytishiche, bu heqtiki bayanlar b d t we london “Uyghur sot kollégiyesi” ning doklatlirida qeyt qilni'ipla qalmay, belki amérika “Ichkiy eza köchürüsh” zhurnilining doklatlirimu bu heqtiki bayanlarni kücheytken.

Bu qararname 4-may küni yawropa parlaméntida qattiq munazire qilin'ghan bolup, qararname etisi, yeni 5-may küni awazgha qoyulghan. Parlaméntning 4-may künidiki munaziriside yawropa parlamént ezasi, slowakiyelik siyasiyon miriyam léksman (Miriam Lexmann) yawropa xelqler partiyesige wakaleten sözge chiqip, xitayning ichkiy eza köchürüshte insaniyetke qarshi jinayettin paydigha érishiwatqanliqini bildürgen. Miriyam léksman: “Xitay kompartiyesining diktaturluq apparatliri insanlarning erkinliki we izzet-hörmitige dexli teruz qilishni dawamlashturmaqta. Adem ichkiy ezalirini köchürüsh mesilisidimu xuddi mejburiy emgekte bolghandek insaniyetke qarshi jinayet üstidinmu paydigha érishmekte,” dégen. Uning körsitishiche, bügün xitay kompartiyesining qilmishini jawabkarliqqa tartishning waqti kelgen bolup, xelq'ara jinayi ishlar soti bu jinayetni tekshürüshi kérek iken.

Miriyam léksman mundaq deydu: “Bügünki künde xitay kompartiyesi adem ichkiy ezasini mejburiy köchürüsh arqiliq hakimiyetning öktichilirini, Uyghur, tibet, musulman, xristiyan, siyasi mehbus yaki falun'gongchilargha oxshash étnik, diniy we bashqa az sanliq milletlerni nishan'gha almaqta. Bu xitaydiki keng kölemlik basturush sistémisining bir parchisi bolup, xitayda héchkim bixeter emes. Biz uzundin béri xitay kompartiyesining jinayetlirige süküt qilip kelduq. Bügün xelq'ara jinayi ishlar sotining bu jinayetni tekshürüsh, bizning barliq küchimizni ishlitip, bu qorqunuchluq sodini toxtitish, xitay kompartiyesining insaniyetke qarshi barliq jinayetlirini jawabkarliqqa tartish waqti keldi.”

Yoquriqi qararnamini sun'ghan yawropa parlamént ezalirining biri, fransiyelik siyasiyon rafa'él glukisman yawropa parlaméntida sözge chiqqanda, özining 2020-yili “Halal ichkiy eza soda élanliri” ni tunji qétim anglighanda bek ishenmigenliki, biraq pakitlar buning rastiliqini körsitip turuwatqanliqini bildürgen. Uning éytishiche, xitaydiki doxturxanilar bilen bolghan hemkarliqni qayta közdin kechürüsh, bu etkeschilikning mes'ullirini jawabkarliqqa tartish kérek iken.

Rafa'él glukisman mundaq deydu: “Bu wehshilik manga ishenchiliktek tuyulmighan idi. Biraq biz ichkiy eza etkeschilik sistémisi heqqide sözlishiwatattuq. Mejburiy ichkiy eza köchürüsh tunji qétim falun'gochilardin bashlan'ghan. Andin wijdan mehbuslirigha, hazir bolsa Uyghurlargha kéngeygen. Xitay kompartiyesining dölitide hemme nersini satqili we sétiwalghili bolidu. Buningda sétiwalghuchilar shimali afriqa, ottura-sherq we yawropadin kelgen. Insaniyetke qarshi bu jinayet toluq ashkarilinishi lazim. Biz xitay da'irilirining ochuq-ashkara bolushini telep qilimiz. Biz ichkiy eza köchürüsh sayahitige xatime bérishimiz, xitaydiki doxturxanilar bilen bolghan barliq hemkarliqni qayta közdin kechürüshmiz, bu etkeschilik qilmishida me'uliyiti barlarni jawapkarliqqa tartishimiz, biz ornimizni tallishimiz kérek. Méning ornum tutqundiki Uyghur wijdan mehbusliri bilen bille.”

Yawropa parlaméntining qararnamiside london “Uyghur sot kollégiyesi” ning ötken yili chiqarghan hökümidiki buninggha da'ir tepsilatlar alahide tilgha élin'ghan. London “Uyghur sot kollégiyesi” ning qanun meslihetchisi, en'giliyelik adwukat hamid sabining qarishiche, yawropa parlaméntining qararnamisi intayin waqtida chiqirilghan bir qarar iken. Hamid sabi 11-may bu heqtidiki ziyaritimizni qobul qilip mundaq dédi: “Méningche, parlaméntning qararnamisi nahayiti waqtida chiqirilghan qarar boldi. Yawropa parlaméntining bu mesilini otturigha qoyushi intayin muhim. Bu xitayda yüz bériwatqan bu ishqa dunya anche köngül bölmey kelgen. Bu ishqa yawropa parlaméntining köngül bölüshidin bek xursen boldum. Biz buni toluq qollaymiz, shundaqla buning bir netijisini körüshni xalaymiz.”

Hamid sabining éytishiche, london “Uyghur sot kollégiyesi” xitayda mejburiy ichkiy eza köchürüsh yüz bériwatqanliqigha a'it delillerge érishken. Hamid sabi mundaq dédi: “Bizning ‛Uyghur sot kollégiyesi‚ de mejburiy ichkiy eza köchürüsh yüz bériwatqaniqigha a'it dellilirimiz bar. Lagérlarda 28 we 30 yashliq saghlam erkeklerge qarita qattiq beden tekshürüshi élip bérilishi we ulaning ghayib bolushi hemme kishide ularning ichkiy ezasi köchürülidu, digen jiddiy endishe peyda qilghanliqi melum. Bu nahayiti jiddiy mesile, bu ‛Uyghur sot kollégi'iyesi‚ ning qararida ipadisini tapqan. Bu kishini intayin bi'aram qilidighan muhim bir xewer. Biz xitay hökümitining bu jinayi qilmishni toxtitishini ümid qilimiz.”

Lékin yawropa parlamént ezasi charléy wéymérsning 11-may mexsus ziyartimizni qobul qilghanda éytishiche, yawropa ittipaqi xitayning ichkiy eza etkeschilikini toxtitishta uninggha qatnashqan shirketlerge nishanliq jazalash tedbirlirini yürgüzüshi we pars qoltuq döletlirini agahlandurushi kérek iken.

Charliy wéymérs mundaq deydu: “Men xitayda mejburiy ichkiy eza köchürüshke qatnashqan herqandaq shirketni ‛qara tizimilik‚ ke élish terepdari. Bu pars qoltuqi döletliridiki shirketlernimu öz ichige alidu. Méningche, bu bu qilmishni toxtitishning eng ünümlük tedbiri bolushi mumkin. Men bu sahediki herqandaq shexs yawropa ittipaqining ‛yer shari magnitiskiy kishilik hoquq qanuni‚ jaza méxanizimining jazalash nishani bolushi kérek, dep qaraymen.”

Yawropa komissiyesining xelq'ara hemkarliq ishlirigha mes'ul komissari jutta urpiléynén 4-may küni yawropa parlaméntida qilghan sözide, mejburiy ichkiy eza köchürüshning köp hallarda étnik, til we diniy az sanliq milletler hem ajiz kishilerni nishan qilidighanliqini bildürüp: “Yawropa ittipaqi bu jinayi, gheyriy exlaqi we gheyriy insani qilmishni eng qattiq sözler bilen tenqid qilidighanliqi” ni bildürgen. Emma u özlirining buninggha qarita qandaq konkirét tedbir qollinidighanliqini éytmighan. Komissar urpiléynén xanimning éytishiche, “Nurghun doklatlar xitaydiki mejburiy ichkiy eza köchürüshke a'it ishenchilik deliller bilen teminligenséri, bu téximu muhim mesilige aylan'ghan.”