Явропа парламенти хитайниң “һалал ичкий әза” сода еланлириға қарита әндишисини билдүргән

Мухбиримиз әркин
2022.05.12
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
явропа парламенти хитайниң “һалал ичкий әза” сода еланлириға қарита әндишисини билдүргән Явропа парламентиниң әзаси рафаил гилукисмән(Raphael Glucksmann) әпәнди йиғинда сөзлимәктә. 2022-Йили 5-март, фирансийә.
AFP

Явропа парламенти өткән һәптә уйғурларға четишлиқ интайин муһим бир қарарнамә мақуллиған. Қарарнамә хитайниң уйғурларни өз ичигә алған етник вә диний гуруппиларниң адәм ичкий әзалирини мәҗбурий көчүрүшигә мунасивәтлик болуп, униңда бу қилмиш “инсанийәткә қарши җинайәт” дәп тәнқид қилинған, шундақла хитайниң “һалал ичкий әза” сода еланлириға болған әндишисини ипадиләп, явропа иттипақи һәм әза дөләтләр һөкүмәтлириниң буниңға қарши тәдбир елиши тәләп қилинған.

Қарарнамидә, ‍өлүм җазасиға һөкүм қилинған тирик мәһбуслар яки виҗдан мәһбуслириниң ичкий әзасини мәҗбурий елиш хәлқара җинайи ишлар сотиниң “рим әһдинамиси” ға асасланғанда “инсанийәткә қарши җинайәт” тәшкил қилидиғанлиқи тәкитләнгән, шундақла хитай даирилириниң буниңға дәрһал җавап бериши, хәлқара кишилик һоқуқ механизиминиң мустәқил тәкшүрүш елип беришиға йол қоюши, әза дөләтләрниң зөрүр тәдбирләрни елип, пуқралирини агаһландуруши, б д т кишилик һоқуқ алий комиссариниң хитай зияритидә ичкий әза әткәсчиликини тәкшүрүшини тәләп қилған.

Қарарнамидә “һалал ичкий әза” мәсилиси алаһидә тилға елинип, хитайдики ичкий әза көчүрүш мәркәзлириниң уйғур вә хитайдики башқа мусулманлардин елинған ичкий әзаларни парс қолтуқидики дөләтләргә тонуштуриватқанлиқи, явропа иттипақи вә униңға әза дөләтләрниң бу дөләтләр билән болған мунасивәттә бу мәсилини оттуриға қоюши тәләп қилинған.

Шиветсийәлик сиясийон чарлей веймерс Charlie Weimers мәзкур қарарнамә лайиһәсини сунған явропа парламент әзалириниң бири. У 11-май күни бу һәқтики мәхсус зияритимизни қобул қилип, явропа парламентиниң хитайниң һәркитини “инсанийәткә қарши җинайәт” дәп қаришиниң интайин муһим қарар икәнликини көрсәтти.

Чарлей веймерс мундақ деди: “явропа парламентиниң хитай хәлқ җумһурийитидики дөләтниң қоллишида елип берилған үзлүксиз, системилқ мәҗбурий ичкий әза көчүрүшкә қарита җиддий әндишисини ипадилишидин интайин хошал болдум. явропа парламенти һәқиқәтән орнидин дәс туруп, өлүм җазасиға һөкүм қилинған тирик мәһбусларниң, шундақла виҗдан мәһбуслириниң ичкий әзалирини мәҗбурий елишни ‛инсанийәткә қарши җинайәт‚ дәп қариши мени техиму хурсән қилди. Бу явропа парламентиниң инятин муһим бир баянати.”

Чарлей веймерс әпәндиниң ‍ейтишичә, явропа парламентиниң йоқуриқи қарарнамини мақуллишида хитайдики ичкий әза көчүрүш оператсийәлириниң көлими, шундақла униң “һалал ичкий әза” сода тәшвиқати түрткилик рол ойниған. Чарей веймерс мундақ деди: “бизниң қаттиқ әндишимизни қозғиған нуқтиларниң бири, хитай хәлқ җумһурийитидә ичкий әза көчүрүш үчүн очрәт сақлимайсиз. Хитайда сиз йетәрлик пул төлисиңизла, ичкий әзани буйрутуп, дәрһал еришәләйсиз. Һәтта сиз парс қултуқи дөләтлиридә болсиңиз ‛һалал ичкий әза‚ ларниму буйруталайсиз. Бу адәмни қаттиқ биарам қилидиған бир бишарәт. Бу униң кеңийип кәң көләмлик омумлашқанлиқини көрситиду. Мана бу бизниң өткән һәптидики қарарнамини мақуллишимизға түрткә болған сәвәбләрниң биридур.”

Униң ейтишичә, бу һәқтики баянлар б д т вә лондон “уйғур сот коллегийәси” ниң доклатлирида қәйт қилниипла қалмай, бәлки америка “ичкий әза көчүрүш” журнилиниң доклатлириму бу һәқтики баянларни күчәйткән.

Бу қарарнамә 4-май күни явропа парламентида қаттиқ муназирә қилинған болуп, қарарнамә әтиси, йәни 5-май күни авазға қоюлған. Парламентниң 4-май күнидики муназирисидә явропа парламент әзаси, словакийәлик сиясийон мириям лексман (Miriam Lexmann) явропа хәлқләр партийәсигә вакаләтән сөзгә чиқип, хитайниң ичкий әза көчүрүштә инсанийәткә қарши җинайәттин пайдиға еришиватқанлиқини билдүргән. Мириям лексман: “хитай компартийәсиниң диктатурлуқ аппаратлири инсанларниң әркинлики вә иззәт-һөрмитигә дәхли тәруз қилишни давамлаштурмақта. Адәм ичкий әзалирини көчүрүш мәсилисидиму худди мәҗбурий әмгәктә болғандәк инсанийәткә қарши җинайәт үстидинму пайдиға еришмәктә,” дегән. Униң көрситишичә, бүгүн хитай компартийәсиниң қилмишини җавабкарлиққа тартишниң вақти кәлгән болуп, хәлқара җинайи ишлар соти бу җинайәтни тәкшүрүши керәк икән.

Мириям лексман мундақ дәйду: “бүгүнки күндә хитай компартийәси адәм ичкий әзасини мәҗбурий көчүрүш арқилиқ һакимийәтниң өктичилирини, уйғур, тибәт, мусулман, християн, сияси мәһбус яки фалунгоңчиларға охшаш етник, диний вә башқа аз санлиқ милләтләрни нишанға алмақта. Бу хитайдики кәң көләмлик бастуруш системисиниң бир парчиси болуп, хитайда һечким бихәтәр әмәс. Биз узундин бери хитай компартийәсиниң җинайәтлиригә сүкүт қилип кәлдуқ. Бүгүн хәлқара җинайи ишлар сотиниң бу җинайәтни тәкшүрүш, бизниң барлиқ күчимизни ишлитип, бу қорқунучлуқ содини тохтитиш, хитай компартийәсиниң инсанийәткә қарши барлиқ җинайәтлирини җавабкарлиққа тартиш вақти кәлди.”

Йоқуриқи қарарнамини сунған явропа парламент әзалириниң бири, франсийәлик сиясийон рафаел глукисман явропа парламентида сөзгә чиққанда, өзиниң 2020-йили “һалал ичкий әза сода еланлири” ни тунҗи қетим аңлиғанда бәк ишәнмигәнлики, бирақ пакитлар буниң растилиқини көрситип туруватқанлиқини билдүргән. Униң ейтишичә, хитайдики дохтурханилар билән болған һәмкарлиқни қайта көздин кәчүрүш, бу әткәсчиликниң мәсуллирини җавабкарлиққа тартиш керәк икән.

Рафаел глукисман мундақ дәйду: “бу вәһшилик маңа ишәнчиликтәк туюлмиған иди. Бирақ биз ичкий әза әткәсчилик системиси һәққидә сөзлишивататтуқ. Мәҗбурий ичкий әза көчүрүш тунҗи қетим фалунгочилардин башланған. Андин виҗдан мәһбуслириға, һазир болса уйғурларға кеңәйгән. Хитай компартийәсиниң дөлитидә һәммә нәрсини сатқили вә сетивалғили болиду. Буниңда сетивалғучилар шимали африқа, оттура-шәрқ вә явропадин кәлгән. Инсанийәткә қарши бу җинайәт толуқ ашкарилиниши лазим. Биз хитай даирилириниң очуқ-ашкара болушини тәләп қилимиз. Биз ичкий әза көчүрүш саяһитигә хатимә беришимиз, хитайдики дохтурханилар билән болған барлиқ һәмкарлиқни қайта көздин кәчүрүшмиз, бу әткәсчилик қилмишида мәулийити барларни җавапкарлиққа тартишимиз, биз орнимизни таллишимиз керәк. Мениң орнум тутқундики уйғур виҗдан мәһбуслири билән биллә.”

Явропа парламентиниң қарарнамисидә лондон “уйғур сот коллегийәси” ниң өткән йили чиқарған һөкүмидики буниңға даир тәпсилатлар алаһидә тилға елинған. Лондон “уйғур сот коллегийәси” ниң қанун мәслиһәтчиси, әнгилийәлик адвукат һамид сабиниң қаришичә, явропа парламентиниң қарарнамиси интайин вақтида чиқирилған бир қарар икән. Һамид саби 11-май бу һәқтидики зияритимизни қобул қилип мундақ деди: “мениңчә, парламентниң қарарнамиси наһайити вақтида чиқирилған қарар болди. явропа парламентиниң бу мәсилини оттуриға қоюши интайин муһим. Бу хитайда йүз бериватқан бу ишқа дуня анчә көңүл бөлмәй кәлгән. Бу ишқа явропа парламентиниң көңүл бөлүшидин бәк хурсән болдум. Биз буни толуқ қоллаймиз, шундақла буниң бир нәтиҗисини көрүшни халаймиз.”

Һамид сабиниң ейтишичә, лондон “уйғур сот коллегийәси” хитайда мәҗбурий ичкий әза көчүрүш йүз бериватқанлиқиға аит дәлилләргә еришкән. Һамид саби мундақ деди: “бизниң ‛уйғур сот коллегийәси‚ дә мәҗбурий ичкий әза көчүрүш йүз бериватқаниқиға аит дәллилиримиз бар. Лагерларда 28 вә 30 яшлиқ сағлам әркәкләргә қарита қаттиқ бәдән тәкшүрүши елип берилиши вә уланиң ғайиб болуши һәммә кишидә уларниң ичкий әзаси көчүрүлиду, дигән җиддий әндишә пәйда қилғанлиқи мәлум. Бу наһайити җиддий мәсилә, бу ‛уйғур сот коллегиийәси‚ ниң қарарида ипадисини тапқан. Бу кишини интайин биарам қилидиған муһим бир хәвәр. Биз хитай һөкүмитиниң бу җинайи қилмишни тохтитишини үмид қилимиз.”

Лекин явропа парламент әзаси чарлей веймерсниң 11-май мәхсус зияртимизни қобул қилғанда ейтишичә, явропа иттипақи хитайниң ичкий әза әткәсчиликини тохтитишта униңға қатнашқан ширкәтләргә нишанлиқ җазалаш тәдбирлирини йүргүзүши вә парс қолтуқ дөләтлирини агаһландуруши керәк икән.

Чарлий веймерс мундақ дәйду: “мән хитайда мәҗбурий ичкий әза көчүрүшкә қатнашқан һәрқандақ ширкәтни ‛қара тизимилик‚ кә елиш тәрәпдари. Бу парс қолтуқи дөләтлиридики ширкәтләрниму өз ичигә алиду. Мениңчә, бу бу қилмишни тохтитишниң әң үнүмлүк тәдбири болуши мумкин. Мән бу саһәдики һәрқандақ шәхс явропа иттипақиниң ‛йәр шари магнитиский кишилик һоқуқ қануни‚ җаза механизиминиң җазалаш нишани болуши керәк, дәп қараймән.”

Явропа комиссийәсиниң хәлқара һәмкарлиқ ишлириға мәсул комиссари җутта урпилейнен 4-май күни явропа парламентида қилған сөзидә, мәҗбурий ичкий әза көчүрүшниң көп һалларда етник, тил вә диний аз санлиқ милләтләр һәм аҗиз кишиләрни нишан қилидиғанлиқини билдүрүп: “явропа иттипақи бу җинайи, ғәйрий әхлақи вә ғәйрий инсани қилмишни әң қаттиқ сөзләр билән тәнқид қилидиғанлиқи” ни билдүргән. Әмма у өзлириниң буниңға қарита қандақ конкирет тәдбир қоллинидиғанлиқини ейтмиған. Комиссар урпилейнен ханимниң ейтишичә, “нурғун доклатлар хитайдики мәҗбурий ичкий әза көчүрүшкә аит ишәнчилик дәлилләр билән тәминлигәнсери, бу техиму муһим мәсилигә айланған.”

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.