Хитайдики дохтурлар орган йөткәш системисида “җаллатлиқ” ролини ойнимақтикән (2)

Мухбиримиз гүлчеһрә
2022.06.08
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Yazghuchi-gutman-adem-organ.JPG Журналист етан гутман мухбирларни күтүвелиш йиғинида, “қирғинчилиқ” намлиқ китабини тонуштуруп, хитай һөкүмитиниң адәм органлирини мәҗбурий еливелиш һәрикитиниң әң дәсләп уйғурларда синақ қилинғанлиқи тоғрисида сөзләватқан көрүнүш. 2014-Йили 12-авғуст, вашингтон.
RFA

“өлүм җазасиға буйрулған мәһбусларниң органлири вә җәситидин пайдилиниш бәлгилимиси” хитайда 1984-йили бәлгилинип йолға қоюлғаниди. Шундин буян хитай медитсина саһәсидә орган ишлитиштә қанунлуқ кәң мәнбәгә игә болунған болсиму, йәнә бир тәрәптин бу җәрянда хитайдики мунасивәтлик тармақлар тил бириктүрүш арқилиқ өлүм җазасиға буйруған мәһбусларниң органлирини елип пулдар бимарларға көчүрүштәк қанунсиз орган содиси қилиштәк қилмишлар дуняниң тәнқидигә учрап кәлгәниди.

Хитайда ташқи кесәллик дохтурлириниң мәҗбурий орган йөткәш җәрянида, җаллатлиқ ролини ойнаватқанлиқи тоғрулуқ, америкадики “вал-стрет журнили” ниң-1 июн санида елан қилинған “хитайда, ташқи кесәлликләр дохтуриниң өлүм җазаси иҗрачисиға айланғанлиқиниң йеңи испати” намлиқ обзорда, -1980йилидин 2015-йилғичә болған арилиқта хитайда елип берилған, 71 қетимлиқ орган оператсийә хатирисигә даир санлиқ мәлумат вә дәлилләр ашкариланди.

Мақалә австралийә дөләт университети сиясәт вә хәлқара мунасивәтләр доктори матив робертсон (Mathew Robertson) билән исраилийә әза көчүрүш илмий җәмийитиниң әзаси, профессор җакоб лави (Jacob Lavee) тәрипидин тәйярланған.

Мақалида дәлилләр арқилиқ көрситилишичә, хитайдики орган оператсийәлири хәлқара орган көчүрүш саһәсидә бирликкә кәлгән принсип вә давалаш әхлақидики ядролуқ қиммәт қарши вә оператсийә тәртиплириниң һечқайсисиға риайә қилинмайду.

Шундақла хитайда өлүм җазасиға буйрулған мәһбусларниң өлүм җазасини, уларниң ички әзалирини елиш җәрянида, дохтурлар иҗра қилиду.

Гәрчә бу мақалигә уйғурларниң ички органлириниң мәзкур оператсийәләрдә қоллинилғанлиқиға даир испатлиқ мәлуматлар киргүзүлмигән болсиму, әмма униңда, хитай бир милйондин артуқ уйғурни лагерларға қамап туруватқан вә уларниң биологийәлик учурлири һәмдә DNA әвришкилирини мәҗбурий йиғивалған, һәтта бу учурлар хитайниң орган йөткәш системисиға биваситә уланған бир вақитта, хитайниң орган көчүрүштә дуня бойичә биринчи орунға өтүшиниң һәқиқәтән гуман қозғайдиған муһим нуқта икәнлики мутәхәссисләрниң баянлири арқилиқ йорутулған.

Матив робертсон (Mathew Robertson) зияритимизни қобул қилип, хитайда уйғурларниңму вәһшийләрчә давам қиливатқан һөкүмәтниң башқурушидики орган содисиниң қурбани болуватқанлиқидин гумани йоқлиғини оттуриға қойғаниди.

Уйғурларниң хитайдики ички әза содисиниң қурбаниға айлиниши 1990-йилларниң башлиридин тартипла башланғанлиқи вә униң 2017-йилидики чоң тутқундин башлап көлиминиң техиму кеңәйгәнлики, техиму системилашқанлиқи вә техиму торлашқанлиқи тоғрилиқ лондон “уйғур сот коллегийәси” дә вә америка дөләт мәҗлиси һәмдә әнглийә парламентлирида ечилған гуваһлиқ йиғинлирида испатлиқ бәргән етан гутманниң тәкитлишичә, хитай һөкүмити 2015‏-йили мәһбусларниң ички әзасини көчүрүшни тохтатқанлиқини елан қилған болсиму, лекин униң 2016‏-йили уйғур районида омумйүзлүк мәҗбурий саламәтлик тәкшүрүши елип берип, уйғурларниң д н а амбирини қуруши шундақла 2017-йилдин башлап 2 милйондәк уйғурни тутқун қилип, лагерларға қамиши мутәхәссисләрдә хитай һөкүмити уйғурларниң ички әзалирини пул тепишниң дәсмайисигә айландуруватамду? дегән гуманларни пәйда қилған.

Зияритимизни қобул қилған етен гутман “вал стрет журнили” да елан қилинған “хитайда ташқи кесәлликләр дохтуриниң өлүм җазаси иҗрачисиға айланғанлиқиниң йеңи испати” намлиқ обзор вә бу тоғрисидики йеңи доклатниң әһмийитигә баһа берип мундақ деди:

“бу доклат вә мақалиләр хитайдики орган алмаштуруш оператсийәсигә даир клиникилиқ хатирә вә санлиқ мәлуматлар асасида тәйярланған бир академийәлик илмий әмгәктур. Шуңа хитайниң сияситигә мунасивәтлик мәлуматлар берилмигән. Һәмдә буларниң пәқәт бир қисми биз байқиған тәртипләрни тәсвирләйду. Униңдики йүрәк вә өпкә йөткәш оператсийәсигә аит мисаллар орган тәминлигүчиниң пәқәт йеши вә биологийәлик әһвали һәққидики учурлар биләнла чәкләнгән болуп уларниң етник кимлики тилға елинмиған.

Әмма доклатниң әһмийити вә әң көрүнәрлик йәкүни шуки, биз гуман қилип келиватқан, хитайда орган көчүрүшниң, зиянкәшлик қурбанлири техи тирик һаләттә елип берилидиғанлиқидәк әндишилиримизниң тоғрилиқини бу доклат техиму инчикә җәрянлири билән дәлиллиди”.

У йәнә мундақ деди: “әмма бу хил орган йөткәш оператсийәлириниң хитайда хели бурундин башлапла уйғур виҗдан мәһбуслириниң органлирини мәнбә қилғанлиқини тәкрарлаймән. Уйғур сотида бәргән доклатимда көрсәткинимдәк, лагердин қутулуп чиққан 10 дин артуқ охшимиған шаһитлардин игилигән испатларға асасланғанда, 2017-йилидин буян һәр йили 25миңдин 50 миңғичә уйғурларниң органлири мәҗбурий көчүрүлмәктә”.

Австралийәниң мелбурн шәһиридә чиқидиған “қуяш хәвәрчиси” гезити 2021-йили 11-айда, хитайниң уйғурларниң ички әзалирини қараңғу базарда сетиватқанлиқини хәвәр қилғаниди. Буниңда уйғурларға аит болған “бир сағлам җигәрниң қандақ қилип қараңғу базарда 160 миң долларға сетилғанлиқи, хитайниң бу содидин йилиға аз дегәндә бир милярд доллар кирим қилидиғанлиқи” тәпсилий йезилған.

Мутәхәссисләр хитайниң орган алмаштуруш оператсийәлириниң хәлқара давалаш кәспиниң өлчәм вә мизанлири һәмдә инсаний әхлақ вә қиммәт қаршиға хилап елип бериливатқанлиқини ашкарилаш вә тәнқидләш арқилиқ узундин буян давам қиливатқан бу вәһшийликни хәлқараниң бесими билән тохтитиш тәқәззасини билдүрүп кәлмәктә. Уйғур мутәхәссисләр вә кишилик һоқуқ көзәткүчилири болса, хитай орган содисида уйғурларни орган мәнбәси қиливатқанлиқи вә буниң хитайниң уйғурларға қаратқан кәң көләмлик ирқи қирғинчилиқиниң бирқисми икәнликини оттуриға қоймақта.

Америкадики теббий мутәхәссисләрдин мәмтимин дохтур зияритимизни қобул қилди.

Униң қаришичә, доклатта оттуриға қоюлған хитайда инсанларниң органлириниң тирик еливелиниши һәқиқәт болсиму әмма инсаний қиммәт қараш вә әхлақ өлчими турғузулмиған хитай җәмийитидә, дохтурлар өлүм җазасиға буйрулғанларниң органлирини елиш оператсийәсигә қатнишишини җинайәт әмәс, бәлки кәспий җәһәттә такамуллишишниң пурсити дәп билиду. У, бундақ әһвалда хитайдики башқуруш системиси, қанун вә инсанлар һаятиниң қиммити капаләткә игә қилинмай туруп, қанунсиз орган алмаштурушниң мәйли уйғур вә яки башқилар үстидин давамлишишини тосушниң интайин риқабәтлик болидиғанлиқини билдүрди.

Мәмтимин әпәнди йәнә, хитайниң орган содисидин барғанчә зор мәнпәәткә еришиватқанлиқи ялғуз кәң көләмлик орган тәминлигүчиләргә игә болғанлиқидинла әмәс, бәлки бу органларни йөткәшкә моһтаҗ херидарларниң көплүкиниму нәзәрдә тутмай болмайдиғанлиқини әскәртти.

Униң қаришичә, мәсилигә реаллиқтин қариғанда, хитайниң орган содисидики җинайәтлирини паш қилиш хитайға қарита хәлқаралиқ бесимни күчәйтишкә пайдилиқ болсиму, йәнә берә тәрәптин хитайниң орган алмаштуруш оператсийәлирини йәниму йошурун һаләткә өзгәртишгә түрткә болушиму мумкин икән.

У йәнә, бундақ әһвал астида, кишиләрни хитайниң бу қәбиһ җинайитигә шерк болуштин агаһландуруш үчүн, уйғурларниң милләт сүпитидә хитайниң орган содисиниң қурбанлиқиға айлиниватқанлиқиға даир дәлил-испатларни оттуриға чиқиришқа диққәтни мәзкәзләштүрүшниң интайин муһим икәнликини оттуриға қойди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.