Xitaydiki doxturlar organ yötkesh sistémisida “Jallatliq” rolini oynimaqtiken (2)

Muxbirimiz gülchéhre
2022.06.08
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Yazghuchi-gutman-adem-organ.JPG Zhurnalist étan gutman muxbirlarni kütüwélish yighinida, “Qirghinchiliq” namliq kitabini tonushturup, xitay hökümitining adem organlirini mejburiy éliwélish herikitining eng deslep Uyghurlarda sinaq qilin'ghanliqi toghrisida sözlewatqan körünüsh. 2014-Yili 12-awghust, washin'gton.
RFA

“Ölüm jazasigha buyrulghan mehbuslarning organliri we jesitidin paydilinish belgilimisi” xitayda 1984-yili belgilinip yolgha qoyulghanidi. Shundin buyan xitay méditsina saheside organ ishlitishte qanunluq keng menbege ige bolun'ghan bolsimu, yene bir tereptin bu jeryanda xitaydiki munasiwetlik tarmaqlar til biriktürüsh arqiliq ölüm jazasigha buyrughan mehbuslarning organlirini élip puldar bimarlargha köchürüshtek qanunsiz organ sodisi qilishtek qilmishlar dunyaning tenqidige uchrap kelgenidi.

Xitayda tashqi késellik doxturlirining mejburiy organ yötkesh jeryanida, jallatliq rolini oynawatqanliqi toghruluq, amérikadiki “Wal-strét zhurnili” ning-1 iyun sanida élan qilin'ghan “Xitayda, tashqi késellikler doxturining ölüm jazasi ijrachisigha aylan'ghanliqining yéngi ispati” namliq obzorda, -1980yilidin 2015-yilghiche bolghan ariliqta xitayda élip bérilghan, 71 qétimliq organ opératsiye xatirisige da'ir sanliq melumat we deliller ashkarilandi.

Maqale awstraliye dölet uniwérsitéti siyaset we xelq'ara munasiwetler doktori matiw robértson (Mathew Robertson) bilen isra'iliye eza köchürüsh ilmiy jem'iyitining ezasi, proféssor jakob lawi (Jacob Lavee) teripidin teyyarlan'ghan.

Maqalida deliller arqiliq körsitilishiche, xitaydiki organ opératsiyeliri xelq'ara organ köchürüsh saheside birlikke kelgen prinsip we dawalash exlaqidiki yadroluq qimmet qarshi we opératsiye tertiplirining héchqaysisigha ri'aye qilinmaydu.

Shundaqla xitayda ölüm jazasigha buyrulghan mehbuslarning ölüm jazasini, ularning ichki ezalirini élish jeryanida, doxturlar ijra qilidu.

Gerche bu maqalige Uyghurlarning ichki organlirining mezkur opératsiyelerde qollinilghanliqigha da'ir ispatliq melumatlar kirgüzülmigen bolsimu, emma uningda, xitay bir milyondin artuq Uyghurni lagérlargha qamap turuwatqan we ularning bi'ologiyelik uchurliri hemde DNA ewrishkilirini mejburiy yighiwalghan, hetta bu uchurlar xitayning organ yötkesh sistémisigha biwasite ulan'ghan bir waqitta, xitayning organ köchürüshte dunya boyiche birinchi orun'gha ötüshining heqiqeten guman qozghaydighan muhim nuqta ikenliki mutexessislerning bayanliri arqiliq yorutulghan.

Matiw robértson (Mathew Robertson) ziyaritimizni qobul qilip, xitayda Uyghurlarningmu wehshiylerche dawam qiliwatqan hökümetning bashqurushidiki organ sodisining qurbani boluwatqanliqidin gumani yoqlighini otturigha qoyghanidi.

Uyghurlarning xitaydiki ichki eza sodisining qurbanigha aylinishi 1990-yillarning bashliridin tartipla bashlan'ghanliqi we uning 2017-yilidiki chong tutqundin bashlap kölimining téximu kéngeygenliki, téximu sistémilashqanliqi we téximu torlashqanliqi toghriliq london “Uyghur sot kollégiyesi” de we amérika dölet mejlisi hemde en'gliye parlaméntlirida échilghan guwahliq yighinlirida ispatliq bergen étan gutmanning tekitlishiche, xitay hökümiti 2015‏-yili mehbuslarning ichki ezasini köchürüshni toxtatqanliqini élan qilghan bolsimu, lékin uning 2016‏-yili Uyghur rayonida omumyüzlük mejburiy salametlik tekshürüshi élip bérip, Uyghurlarning d n a ambirini qurushi shundaqla 2017-yildin bashlap 2 milyondek Uyghurni tutqun qilip, lagérlargha qamishi mutexessislerde xitay hökümiti Uyghurlarning ichki ezalirini pul tépishning desmayisige aylanduruwatamdu? dégen gumanlarni peyda qilghan.

Ziyaritimizni qobul qilghan étén gutman “Wal strét zhurnili” da élan qilin'ghan “Xitayda tashqi késellikler doxturining ölüm jazasi ijrachisigha aylan'ghanliqining yéngi ispati” namliq obzor we bu toghrisidiki yéngi doklatning ehmiyitige baha bérip mundaq dédi:

“Bu doklat we maqaliler xitaydiki organ almashturush opératsiyesige da'ir klinikiliq xatire we sanliq melumatlar asasida teyyarlan'ghan bir akadémiyelik ilmiy emgektur. Shunga xitayning siyasitige munasiwetlik melumatlar bérilmigen. Hemde bularning peqet bir qismi biz bayqighan tertiplerni teswirleydu. Uningdiki yürek we öpke yötkesh opératsiyesige a'it misallar organ teminligüchining peqet yéshi we bi'ologiyelik ehwali heqqidiki uchurlar bilenla cheklen'gen bolup ularning étnik kimliki tilgha élinmighan.

Emma doklatning ehmiyiti we eng körünerlik yeküni shuki, biz guman qilip kéliwatqan, xitayda organ köchürüshning, ziyankeshlik qurbanliri téxi tirik halette élip bérilidighanliqidek endishilirimizning toghriliqini bu doklat téximu inchike jeryanliri bilen delillidi”.

U yene mundaq dédi: “Emma bu xil organ yötkesh opératsiyelirining xitayda xéli burundin bashlapla Uyghur wijdan mehbuslirining organlirini menbe qilghanliqini tekrarlaymen. Uyghur sotida bergen doklatimda körsetkinimdek, lagérdin qutulup chiqqan 10 din artuq oxshimighan shahitlardin igiligen ispatlargha asaslan'ghanda, 2017-yilidin buyan her yili 25mingdin 50 mingghiche Uyghurlarning organliri mejburiy köchürülmekte”.

Awstraliyening mélburn shehiride chiqidighan “Quyash xewerchisi” géziti 2021-yili 11-ayda, xitayning Uyghurlarning ichki ezalirini qarangghu bazarda sétiwatqanliqini xewer qilghanidi. Buningda Uyghurlargha a'it bolghan “Bir saghlam jigerning qandaq qilip qarangghu bazarda 160 ming dollargha sétilghanliqi, xitayning bu sodidin yiligha az dégende bir milyard dollar kirim qilidighanliqi” tepsiliy yézilghan.

Mutexessisler xitayning organ almashturush opératsiyelirining xelq'ara dawalash kespining ölchem we mizanliri hemde insaniy exlaq we qimmet qarshigha xilap élip bériliwatqanliqini ashkarilash we tenqidlesh arqiliq uzundin buyan dawam qiliwatqan bu wehshiylikni xelq'araning bésimi bilen toxtitish teqezzasini bildürüp kelmekte. Uyghur mutexessisler we kishilik hoquq közetküchiliri bolsa, xitay organ sodisida Uyghurlarni organ menbesi qiliwatqanliqi we buning xitayning Uyghurlargha qaratqan keng kölemlik irqi qirghinchiliqining birqismi ikenlikini otturigha qoymaqta.

Amérikadiki tébbiy mutexessislerdin memtimin doxtur ziyaritimizni qobul qildi.

Uning qarishiche, doklatta otturigha qoyulghan xitayda insanlarning organlirining tirik éliwélinishi heqiqet bolsimu emma insaniy qimmet qarash we exlaq ölchimi turghuzulmighan xitay jem'iyitide, doxturlar ölüm jazasigha buyrulghanlarning organlirini élish opératsiyesige qatnishishini jinayet emes, belki kespiy jehette takamullishishning pursiti dep bilidu. U, bundaq ehwalda xitaydiki bashqurush sistémisi, qanun we insanlar hayatining qimmiti kapaletke ige qilinmay turup, qanunsiz organ almashturushning meyli Uyghur we yaki bashqilar üstidin dawamlishishini tosushning intayin riqabetlik bolidighanliqini bildürdi.

Memtimin ependi yene, xitayning organ sodisidin barghanche zor menpe'etke érishiwatqanliqi yalghuz keng kölemlik organ teminligüchilerge ige bolghanliqidinla emes, belki bu organlarni yötkeshke mohtaj xéridarlarning köplükinimu nezerde tutmay bolmaydighanliqini eskertti.

Uning qarishiche, mesilige ré'alliqtin qarighanda, xitayning organ sodisidiki jinayetlirini pash qilish xitaygha qarita xelq'araliq bésimni kücheytishke paydiliq bolsimu, yene bére tereptin xitayning organ almashturush opératsiyelirini yenimu yoshurun haletke özgertishge türtke bolushimu mumkin iken.

U yene, bundaq ehwal astida, kishilerni xitayning bu qebih jinayitige shérk bolushtin agahlandurush üchün, Uyghurlarning millet süpitide xitayning organ sodisining qurbanliqigha ayliniwatqanliqigha da'ir delil-ispatlarni otturigha chiqirishqa diqqetni mezkezleshtürüshning intayin muhim ikenlikini otturigha qoydi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.