B d t mutexessisliri Uyghurlarning xitayda mejburiy ichki eza köchürüsh nishanigha aylan'ghanliqini agahlandurdi

Muxbirimiz erkin
2021.06.15
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
organ-ichki-eza-sodisi-2.jpg Xitayda tutqunlarning ichki ezasining tijaretke aylandurulushi qarshi namayishta, doxtur we ziyan'gha uchrighuchining rolini alghan namayishchilar. 2007-Yili 1-may, chéx.
REUTERS

B d t kishilik hoquq mutexessisliri 14-iyun bayanat élan qilip, xitayda Uyghurlarni öz ichige alghan tutqundiki azsanliq milletler we diniy guruhlarning mejburiy ichki eza köchürüsh nishanigha aylan'ghanliqigha da'ir xewerlerdin qattiq chöchügenliki, özlirining bu jehettiki “Ishenchlik uchurlar” gha érishkenlikini jakarlighan.

Bayanatta éytilishiche, ular xitaydiki bashqa mehbuslargha bundaq telep qoyulmisimu, biraq étnik, til yaki diniy az sanliq millet tutqunlirining mejburiy halda qéni tekshürülidighanliqi, ultra awazliq eswab we réntéginliq eswablar bilen ichki ezalirining tekshürülüp, érishken uchurlarning xitaydiki ichki eza teqsim qilidighan janliq ichki eza sanliq ambirigha kirgüzülidighanliqigha a'it “Ishenchlik uchurlar” ni tapshuruwalghan.

Uyghurlarning xitaydiki ichki eza sodisining qurbanigha aylinishi 1990-yillarning bashliridin tartipla bashlan'ghanliqi qeyt qilinsimu, biraq uning 2017-yilidiki chong tutqundin bashlap kölimining téximu kéngeygenliki, téximu sistémilashqanliqi, kesipleshkenliki we téximu torlashqanliqi ilgiri sürülüp kelgen. Bu mesilini en'gliyelik adwokat, london “Uyghur sot kollégiyesi” ning adwokati hamid sabi b d t kishilik hoquq kéngishining 2020-yili chaqirilghan bir qétimliq yighinida otturigha qoyghanidi.

Hamid sabining éytishiche, xitay 2015-yili mehbuslarning ichki ezasini köchürüshni toxtatqanliqini élan qilghan bolsimu, biraq deliller uning izchil mejburiy ichki köchürüsh bilen shughullinip kelgenlikini körsetmektiken. Hamid sabi 15-iyun bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilip: “Érishken deliller xitayning janliq ichki ezalarni izchil ichki eza i'ane qilghuchilarning maqulliqisiz ishlitiwatqanliqini éniq körsetmekte. Ularning qiliwatqini mejburiy ichki eza köchürüsh etkeschilikidur” dédi.

Uning éytishiche, bu “Qorqunchluq jinayet” ni xitay hökümiti sadir qiliwatqan bolup, uningdin xitay sehiye mu'essesiliri paydigha érishmektiken. U mundaq deydu: “Men burun köp qétim éytqinimdek bu qorqunchluq we yirginchlik jinayet xitay hökümiti teripidin sadir qiliniwatidu. Epsuslinarliq yéri, xitay sehiye sistémisi gunahsiz insanlarning ichki ezalirini ishlitiwatidu. Ular nahayiti nurghun siyasiy mehbuslarni öltürüp, ularning ezalirini ichki eza köchürgüchi chet'el sayahetchilirige sétip payda élip keldi.”

Mezkur bayanat b d t ning adem etkeschiliki, ayallar-balilar hoquqi, jismaniy-rohiy salametlik, az sanliq milletler, diniy erkinlik, ten jazasi, xalighanche tutqun'gha qarshi turush qatarliq ishlirigha mes'ul 12 neper kishilik hoquq mutexessisi teripidin élan qilin'ghan. Bayanatta xitaydiki mejburiy ichki eza köchürüshning “Perqliq jaylardiki qolgha élinish sewebini chüshendürmey yaki qolgha élish buyruqi bérilmey turup, tutup turulidighan alahide étnik, til yaki diniy az sanliqlarni nishan qilghanliqi” tekitlen'gen.

Gérmaniyelik kishilik hoquq pa'aliyetchisi, “Tehdit astidiki xelqler teshkilati” ning meslihetchisi xanu shedlérning éytishiche, b d t mutexessislirining bayanati xitayning Uyghurlargha némilerni qiliwatqanliqining yene bir “Logikiliq xulasisi” iken.

Xanu shedlér 15-iyun bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilip mundaq dédi: “Biz xitay hökümitining Uyghurlar mesilisige kelgende ularning tughulushini azaytiwatqanliqi, buningda uning ayallarni ularning iradisige xilap halda mejburiy tughmas qiliwatqanliqi, ulargha héchqandaq tallash yoli qoymighanliqini bilettuq. Mana emdi uning mejburiy ichki eza kechürgenlikige da'ir doklat chiqti. Buni hökümetning Uyghurlarni uzun mezgillik yoqitish herikitide ulargha némilerni qilghanliqining logikiliq xulasisi, dések bolidu.”

Xanu shedlérning éytishiche, gérmaniye hökümiti we bashqa gherb döletliri b d t mutexessislirining yuqiriqi bayanlirigha “Pewqul'adde jiddiy” qarishi, xitaygha tekshürüsh élip bérish toghrisida qattiq bésim ishlitishi kérek iken. Xanu shedlér: “Mejburiy ichki eza köchürüsh toghrisidiki bu doklat b d t ning musteqil mutexessisliri teripidin otturigha qoyulghan bolsa, buninggha” pewqul'adde jiddiy mu'amile qilish kérek. Burun awazini chiqirip kelgen gérmaniye hökümiti, yawropa we gherb hökümetliri buningghimu awazini chiqirip, b d t kishilik hoquq aliy komissarining tekshürüsh élip bérishini qattiq telep qilishi kérek.”

Xanu shedlér xitay hökümitining mutexessislerni xitaygha “Töhmet qildi” dep eyiblep, diqqetni bashqa terepke burashqa urunsimu shundaqla igilik hoquqini bahane qilip, tekshürüshke yol qoymasliqqa tirishisimu, biraq gherb hökümetliri uninggha yéterlik bésim ishletse, uning bu bahanilerning arqisigha yoshurinalmaydighanliqini bildürdi.

Lékin adwokat hamid sabining körsitishiche, eger heqiqet b d t mutexessislirining déginidek bolmisa, xitaygha nisbeten buni ispatlash bek asan iken. U, xitayning b d t mutexessislirige özining ichki eza köchürüsh sanliq melumat ambirini achsila bolidighanliqini bildürdi.

Hamid sabi: “Xitaygha nisbeten xitay sot kollégiyesi we mutexessislerning tünügün élan qilghan bayanlirining toghra emeslikini ispatlash bek asan. U bolsimu mutexessislerni teklip qilip, ulargha özlirining ichki eza i'ane qilish sistémisi we ichki eza köchürüsh sanliq melumatini körsitishtur” dep körsetti.

U yene mejburiy ichki eza köchürüshning “Nahayiti éniq insaniyetke qarshi turush jinayitige” kiridighanliqini bildürdi.

Biraq yawropa taratqulirining xewer qilishiche, xitayning jenwede turushluq wekilining bayanatchisi lyu yüyin b d t mutexessislirini “Xata uchur” tarqitish, xitaygha “Töhmet qilish” bilen eyiblep, ularning bayanatini ret qilghan. Uning éytishiche, “Mutexessisler xitay hökümiti teminligen nopuzluq uchurlargha sel qarap, xitaygha qarshi bölgünchiler we xurapiy falün'gongchilarning uchurini tallighan” iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.