Мустәқил тәкшүрүш коллегийәси: «хитай ички әза көчүрүштә лагердики уйғурларға йүзләнмәктә»

Мухбиримиз әркин
2019-06-26
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Хитайда тутқунларниң ички әзасиниң тиҗарәткә айландурулуши қарши намайишта, дохтур вә зиянға учриғучиниң ролини алған намайишчилар. 2007-Йили 1-май, чех.
Хитайда тутқунларниң ички әзасиниң тиҗарәткә айландурулуши қарши намайишта, дохтур вә зиянға учриғучиниң ролини алған намайишчилар. 2007-Йили 1-май, чех.
REUTERS

Хитайда тутқунларниң ички әзасини башқа бимарларға көчүрүп, зор пайдиға еришиливатқанлиқи буниңдин хели бурунла оттуриға қоюлуп кәлгән болсиму, лекин бу мәсилә һазирға қәдәр хәлқараниң йетәрлик диққитини қозғимай кәлгәниди. Пәқәт лондондики ғәйрий рәсмий характерлик бир мустәқил тәкшүрүш коллегийәсиниң йеқинда кесим чиқирип, хитайниң адәм ички әзалирини көчүрүштә «инсанийәткә қарши җинайәт» садир қиливатқанлиқини елан қилиши, хәлқара таратқуларниң бу мәсилигә болған алаһидә диққитини қозғашқа башлиди. Мәзкур коллегийәниң йеқинда елан қилған 60 бәтлик доклатида қәйт қилинишичә, хитай фалунгоңчиларни ички әзасини мәҗбурий елип, ички әза йөткәшкә еһтияҗлиқ бимарларға сетипла қалмай, у йәнә «орган банкиси» қуруп, йиғивелиш лагеридики милйонлиған уйғур мусулманлириниң ички әзалириға йүзләнмәктикән.

Сабиқ сербийә уруш җинайәтчиси слободан милошивичниң делосида баш тәптишликни үстигә алған сир җефрей найис башчилиқидики хәлқара қанун мутәхәссислиридин тәшкил тапқан бу коллегийә илгири көп қетим гуваһлиқ йиғинлирини өткүзүп, фалунгоңчилар, уйғурлар вә шуниңдәк орган көчүрүш ишлирида бәдән тәкшүрүшкә һәм орган көчүрүшкә қатнашқан шаһитларниң гуваһлиқ сөзлирини ишләткәниди. У 17‏-июн күни чиқарған кесимидә «хитайниң нөвәттә фалунгоңчиларни ички әзалирини еливатқанлиқи, шуниңдәк уйғур лагерлиридики тутқунларға қарита уларниң ички әзалирини елиштин башқа һечқандақ пайдиси болмиған кәң көләмлик бәдән тәкшүрүшлирини елип барғанлиқи» илгири сүрүлгән.

Мутәхәссисләрниң илгири сүрүшичә, мәзкур кесимниң қануни күчи болмисиму, лекин у бу мәсилидә интайин муһим хәлқара өрнәк тәшкил қилидикән. Америкадики журналист, язғучи вә кишилик һоқуқ паалийәтчиси етан гутман 26‏-июн зияритимизни қобул қилғанда коллегийәниң кесими баһа берип мундақ деди: «мениң чүшинишимчә бу коллегийәниң кесимини бир өрнәк сүпитидә ишлитишкә болиду. Уни қануни бир мисал қилип ишлитишкә болиду. Чүнки, бу наһайити җиддий мәсилә униң буниңға нәччә йил вақтини сәрп қилди. Уларниң һечқайсисиниң бу саһәдә арқа көрүнүши йоқ. Уларниң ичидики пәқәт бир киши хитай ишлири мутәхәссиси, үстидики у киши тарихшунас. Бир дохтурни һесабқа алмиғанда қалғанлириниң һечқайсиси бу саһәниң мутәхәссиси әмәс. Лекин коллегийә әзалириниң һәммиси қанун саһәсидә мутәхәссисләшкән ишәнчлик кишиләр. Шуңа, бу нәтиҗә оттуриға чиқти.»

Америкадики массачусеттис технологийә институти ғол һүҗәйрә тәтқиқат орниниң директори, доктор майсәм мутәллипова тәкшүрүш коллегийәсидә гуваһлиқ бәргән мутәхәссисләрниң биридур. У коллегийәдә DNA билән ички әза көчүрүшниң мунасивити тоғрисида гуваһлиқ бәргән. Майсәм мутәллипова ханим 26‏-июн күни мухбиримизниң зияритини қобул қилғанда өзиниң коллегийәдә бәргән гуваһлиқи һәққидә тохтилип мундақ деди: «сотчи җефрей найс мәндин 10 соал сориди. У мәндин қайта-қайта шу соал сориди, ‹доктор мутәллипова бизгә DNA әвришкилирини топлашниң ички әза көчүрүш үчүн ишлитиливатқанлиқиға даир дәлилиңиз барму?' дәп, мән униңға; ‹яқ, буниңға дәлилим йоқ, бирақ мән бүгүн бу сотқа ички әза көчүрүш билән DNA тәҗрибисиниң наһайити зор мунасивити барлиқиға гуваһлиқ бериш үчүн қатнаштим' дәп җаваб бәрдим.»

Майсәм мутәллипова бу сөзләрни тәкшүрүш коллегийәсиниң бу йил 7-апрел күни өткүзүлгән гуваһлиқ йиғинида сөзлигән. Шу күни японийәниң кубе шәһиридә бир хәлқара йиғинға қатнишиватқан мутәллипова, тор арқилиқ камерада гуваһлиқ бәргәниди. У гуваһлиқ сөзидә йәнә DNA билән ички әза көчүрүшниң немә үчүн зич мунасивити барлиқини чүшәндүрүп: «чүнки, адәттә кишиләрниң ички оргини, мәсилән сизниң иммунитет системиңиз болиду. Әгәр ички орган тәқдим қилғучиниң иммунитет системиси сизниң иммунитет системиңизға тоғра кәлмисә, бәдән органни қобул қилмайду. Буниңда қан типи интайин муһим. Лекин ялғуз қан типи мас келиши керәк болупла қалмай, ген кишиләрниң иммунитет системисиға мәсул болғачқа иммунитет системисиму мас келиши керәк. Мәсилән, сизниң иммунитет системиңиздики HOA хәпутайт сизгә орган ианә қилғучиниң HOA хәпутайт иммунитет системисиға мас келиши керәк.» Дегән.

Мустәқил тәкшүрүш коллегийәсиниң юқириқи кесими паалийәтчи вә мутәхәссисләр хитайда ички әза көчүрүшниң әвҗ елишини уйғур районида елип берилған омумий хәлқ бәдән тәкшүрүши, DNA санлиқ амбириниң қурулуши, шуниңдәк хитайниң 2 милйондәк уйғур вә башқа мусулманларни йиғивелиш лагерлириға қамап, бир қисим тутқунларни ички өлкиләргә йөткишигә бағлаватқан мәзгилдә чиқирилди. Әнглийәдики уйғур паалийәтчи, үрүмчи төмүрйол дохтурханисиниң сабиқ дохтури әнвәр тохти узун йиллардин бери хитайдики ички әза әткәсчиликини тәкшүрүп келиватқан паалийәтчиләрниң биридур. Униң илгири сүрүшичә, хитай һөкүмитиниң рәсмий санлиқ мәлуматида хитайда һәр йили 10 нәччә миң ички әза көчүрүлидиғанлиқи ейтилсиму, лекин дохтурханилар һәр йили 100 миңдәк ички әза көчүридикән. У буниң бу ички әзалар қандақ тәминлиниватиду, дегән соал пәйда қилип келиватқанлиқини билдүрди.

Униң қаришичә, нөвәттә хитай һөкүмити ички әзаға болған еһтияҗни қандурушта уйғурларға йүзләнмәктикән. У мундақ деди: «орган нормал гөшкә охшимайду. Мәсилән, нормал гөшни тоңлатқуға селип қоюп 10 йилдин кейин йесәк һечнемә болмайду. Лекин органниң функсийәси охшимайду. Орган адәмниң бәдинидин айрилип җиқ болса 8 саәттин 10 саәткичә функсийәсини сақлап яшиялайду. Униңдин өтүп кәтсә бир парчә гөшкә айлинип қалиду. Шуңа хитайлар 4 саәт ичидә, бир һәптә ичидә орган тапалайду, дегән гәпниң өзи демәк уларниң искилатида нурғун орган, йәни ички әза бар, дегән гәп.»

Әнвәр тохти, нөвәттә ички әза көчүрүш қилмиши уйғурларниң һаятиға еғир тәһдит селиватқан қорқунчлуқ мәсилигә айланғанлиқини агаһландурди. У мундақ дәйду: «ички орган узун сақлиғили болмайдиған нәрсә, шунчилик җиқ органни сақлаш үчүн адәмләрни тирик сақлайду. Буниң үчүн улар санақсиз адәмләрни солақханиға қамайду яки уларниң қенини тәкшүрүп, бу адәмләрниң биологийәлик учурини турғузиду. Әгәр бирәригә йүрәк лазим болса, компютерға кирип издисила бәлким қәшқәрниң мәлум йеридики мәмәт яки сәмәтниң ички әзаси мас келиду, дәп чиқиду. Шуниң билән у адәм йоқап кетиду. Һазир болуватқан иш бу».

Америкидики журналист, язғучи вә паалийәтчи етан гутманниң илгири сүрүшичә, нөвәттә хитайдики ички әза көчүрүш қилмишиға хатимә бериш вақти кәлгән. У, буниңға хатимә беришниң үнүмлүк йоли хитай билән болған пүтүн теббий алақини үзүп ташлаш икәнликини билдүрди. Етан гутман мундақ дәйду: «ички әза көчүрүш қилмишини ишиниш билән тохтатқили болмайду. Бу наһайити қорқунчлуқ вә йиргинчлик қилмиш. Улар дәл мушуни қиливатиду. Улар һәргиз дуня сәһийә тәшкилатлириниң назаритини қобул қилмайду. Мана бу хитай билән болған теббий алақини үзүп ташлашниң интайин муһим икәнликини сәвәби. Хитай ички әза көчүрүш дохтурлири хәлқара йиғинға тәклип қилинмаслиқи, журнал, гезитләр уларни тәклип қилмаслиқи, улар тәрбийәләш курслириға тәклип қилинмаслиқи. Уларға теббий әслиһәләрни сетип бәрмәслик, германийәдикидәк дөләтләрдики ширкәтләр хитайда ички әза көчүрүш тәҗрибиси елип басмаслиқи керәк.»

Хитай һөкүмити 2014‏-йили мәһбусларниң ички әзалирини көчүрүшни тохтатқанлиқини елан қилип, ички әза ианә қилиш системисиға көчидиғанлиқини билдүргән. Хитайдики таратқулар техи йеқиндила хитайниң ички әза ианә қилиш системисиниң қанчилик «адаләтлик» икәнлики, униң хәлқарада махташқа еришкәнликини илгири сүргән. Бирақ көзәткүчиләрниң илгири сүрүшичә, хитайларда адәм өлсә, униң ички әзасини ианә қилиш әнәниси болмиғачқа, униң ички әза ианә қилиш системиси мувәппәқийәтлик болмиған.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт