Musteqil tekshürüsh kollégiyesi: "Xitay ichki eza köchürüshte lagérdiki Uyghurlargha yüzlenmekte"

Muxbirimiz erkin
2019-06-26
Élxet
Pikir
Share
Print
Xitayda tutqunlarning ichki ezasining tijaretke aylandurulushi qarshi namayishta, doxtur we ziyan'gha uchrighuchining rolini alghan namayishchilar. 2007-Yili 1-may, chéx.
Xitayda tutqunlarning ichki ezasining tijaretke aylandurulushi qarshi namayishta, doxtur we ziyan'gha uchrighuchining rolini alghan namayishchilar. 2007-Yili 1-may, chéx.
REUTERS

Xitayda tutqunlarning ichki ezasini bashqa bimarlargha köchürüp, zor paydigha érishiliwatqanliqi buningdin xéli burunla otturigha qoyulup kelgen bolsimu, lékin bu mesile hazirgha qeder xelq'araning yéterlik diqqitini qozghimay kelgenidi. Peqet londondiki gheyriy resmiy xaraktérlik bir musteqil tekshürüsh kollégiyesining yéqinda késim chiqirip, xitayning adem ichki ezalirini köchürüshte "Insaniyetke qarshi jinayet" sadir qiliwatqanliqini élan qilishi, xelq'ara taratqularning bu mesilige bolghan alahide diqqitini qozghashqa bashlidi. Mezkur kollégiyening yéqinda élan qilghan 60 betlik doklatida qeyt qilinishiche, xitay falun'gongchilarni ichki ezasini mejburiy élip, ichki eza yötkeshke éhtiyajliq bimarlargha sétipla qalmay, u yene "Organ bankisi" qurup, yighiwélish lagéridiki milyonlighan Uyghur musulmanlirining ichki ezalirigha yüzlenmektiken.

Sabiq sérbiye urush jinayetchisi slobodan miloshiwichning délosida bash teptishlikni üstige alghan sir jéfréy nayis bashchiliqidiki xelq'ara qanun mutexessisliridin teshkil tapqan bu kollégiye ilgiri köp qétim guwahliq yighinlirini ötküzüp, falun'gongchilar, Uyghurlar we shuningdek organ köchürüsh ishlirida beden tekshürüshke hem organ köchürüshke qatnashqan shahitlarning guwahliq sözlirini ishletkenidi. U 17‏-iyun küni chiqarghan késimide "Xitayning nöwette falun'gongchilarni ichki ezalirini éliwatqanliqi, shuningdek Uyghur lagérliridiki tutqunlargha qarita ularning ichki ezalirini élishtin bashqa héchqandaq paydisi bolmighan keng kölemlik beden tekshürüshlirini élip barghanliqi" ilgiri sürülgen.

Mutexessislerning ilgiri sürüshiche, mezkur késimning qanuni küchi bolmisimu, lékin u bu mesilide intayin muhim xelq'ara örnek teshkil qilidiken. Amérikadiki zhurnalist, yazghuchi we kishilik hoquq pa'aliyetchisi étan gutman 26‏-iyun ziyaritimizni qobul qilghanda kollégiyening késimi baha bérip mundaq dédi: "Méning chüshinishimche bu kollégiyening késimini bir örnek süpitide ishlitishke bolidu. Uni qanuni bir misal qilip ishlitishke bolidu. Chünki, bu nahayiti jiddiy mesile uning buninggha nechche yil waqtini serp qildi. Ularning héchqaysisining bu sahede arqa körünüshi yoq. Ularning ichidiki peqet bir kishi xitay ishliri mutexessisi, üstidiki u kishi tarixshunas. Bir doxturni hésabqa almighanda qalghanlirining héchqaysisi bu sahening mutexessisi emes. Lékin kollégiye ezalirining hemmisi qanun saheside mutexessisleshken ishenchlik kishiler. Shunga, bu netije otturigha chiqti."

Amérikadiki massachuséttis téxnologiye instituti ghol hüjeyre tetqiqat ornining diréktori, doktor maysem mutellipowa tekshürüsh kollégiyeside guwahliq bergen mutexessislerning biridur. U kollégiyede DNA bilen ichki eza köchürüshning munasiwiti toghrisida guwahliq bergen. Maysem mutellipowa xanim 26‏-iyun küni muxbirimizning ziyaritini qobul qilghanda özining kollégiyede bergen guwahliqi heqqide toxtilip mundaq dédi: "Sotchi jéfréy nays mendin 10 so'al soridi. U mendin qayta-qayta shu so'al soridi, 'doktor mutellipowa bizge DNA ewrishkilirini toplashning ichki eza köchürüsh üchün ishlitiliwatqanliqigha da'ir delilingiz barmu?' dep, men uninggha؛ 'yaq, buninggha delilim yoq, biraq men bügün bu sotqa ichki eza köchürüsh bilen DNA tejribisining nahayiti zor munasiwiti barliqigha guwahliq bérish üchün qatnashtim' dep jawab berdim."

Maysem mutellipowa bu sözlerni tekshürüsh kollégiyesining bu yil 7-aprél küni ötküzülgen guwahliq yighinida sözligen. Shu küni yaponiyening kubé shehiride bir xelq'ara yighin'gha qatnishiwatqan mutellipowa, tor arqiliq kamérada guwahliq bergenidi. U guwahliq sözide yene DNA bilen ichki eza köchürüshning néme üchün zich munasiwiti barliqini chüshendürüp: "Chünki, adette kishilerning ichki orgini, mesilen sizning immunitét sistémingiz bolidu. Eger ichki organ teqdim qilghuchining immunitét sistémisi sizning immunitét sistémingizgha toghra kelmise, beden organni qobul qilmaydu. Buningda qan tipi intayin muhim. Lékin yalghuz qan tipi mas kélishi kérek bolupla qalmay, gén kishilerning immunitét sistémisigha mes'ul bolghachqa immunitét sistémisimu mas kélishi kérek. Mesilen, sizning immunitét sistémingizdiki HOA xeputayt sizge organ i'ane qilghuchining HOA xeputayt immunitét sistémisigha mas kélishi kérek." dégen.

Musteqil tekshürüsh kollégiyesining yuqiriqi késimi pa'aliyetchi we mutexessisler xitayda ichki eza köchürüshning ewj élishini Uyghur rayonida élip bérilghan omumiy xelq beden tekshürüshi, DNA sanliq ambirining qurulushi, shuningdek xitayning 2 milyondek Uyghur we bashqa musulmanlarni yighiwélish lagérlirigha qamap, bir qisim tutqunlarni ichki ölkilerge yötkishige baghlawatqan mezgilde chiqirildi. En'gliyediki Uyghur pa'aliyetchi, ürümchi tömüryol doxturxanisining sabiq doxturi enwer toxti uzun yillardin béri xitaydiki ichki eza etkeschilikini tekshürüp kéliwatqan pa'aliyetchilerning biridur. Uning ilgiri sürüshiche, xitay hökümitining resmiy sanliq melumatida xitayda her yili 10 nechche ming ichki eza köchürülidighanliqi éytilsimu, lékin doxturxanilar her yili 100 mingdek ichki eza köchüridiken. U buning bu ichki ezalar qandaq teminliniwatidu, dégen so'al peyda qilip kéliwatqanliqini bildürdi.

Uning qarishiche, nöwette xitay hökümiti ichki ezagha bolghan éhtiyajni qandurushta Uyghurlargha yüzlenmektiken. U mundaq dédi: "Organ normal göshke oxshimaydu. Mesilen, normal göshni tonglatqugha sélip qoyup 10 yildin kéyin yések héchnéme bolmaydu. Lékin organning funksiyesi oxshimaydu. Organ ademning bedinidin ayrilip jiq bolsa 8 sa'ettin 10 sa'etkiche funksiyesini saqlap yashiyalaydu. Uningdin ötüp ketse bir parche göshke aylinip qalidu. Shunga xitaylar 4 sa'et ichide, bir hepte ichide organ tapalaydu, dégen gepning özi démek ularning iskilatida nurghun organ, yeni ichki eza bar, dégen gep."

Enwer toxti, nöwette ichki eza köchürüsh qilmishi Uyghurlarning hayatigha éghir tehdit séliwatqan qorqunchluq mesilige aylan'ghanliqini agahlandurdi. U mundaq deydu: "Ichki organ uzun saqlighili bolmaydighan nerse, shunchilik jiq organni saqlash üchün ademlerni tirik saqlaydu. Buning üchün ular sanaqsiz ademlerni solaqxanigha qamaydu yaki ularning qénini tekshürüp, bu ademlerning bi'ologiyelik uchurini turghuzidu. Eger birerige yürek lazim bolsa, kompyutérgha kirip izdisila belkim qeshqerning melum yéridiki memet yaki semetning ichki ezasi mas kélidu, dep chiqidu. Shuning bilen u adem yoqap kétidu. Hazir boluwatqan ish bu".

Amérikidiki zhurnalist, yazghuchi we pa'aliyetchi étan gutmanning ilgiri sürüshiche, nöwette xitaydiki ichki eza köchürüsh qilmishigha xatime bérish waqti kelgen. U, buninggha xatime bérishning ünümlük yoli xitay bilen bolghan pütün tébbiy alaqini üzüp tashlash ikenlikini bildürdi. Étan gutman mundaq deydu: "Ichki eza köchürüsh qilmishini ishinish bilen toxtatqili bolmaydu. Bu nahayiti qorqunchluq we yirginchlik qilmish. Ular del mushuni qiliwatidu. Ular hergiz dunya sehiye teshkilatlirining nazaritini qobul qilmaydu. Mana bu xitay bilen bolghan tébbiy alaqini üzüp tashlashning intayin muhim ikenlikini sewebi. Xitay ichki eza köchürüsh doxturliri xelq'ara yighin'gha teklip qilinmasliqi, zhurnal, gézitler ularni teklip qilmasliqi, ular terbiyelesh kurslirigha teklip qilinmasliqi. Ulargha tébbiy eslihelerni sétip bermeslik, gérmaniyedikidek döletlerdiki shirketler xitayda ichki eza köchürüsh tejribisi élip basmasliqi kérek."

Xitay hökümiti 2014‏-yili mehbuslarning ichki ezalirini köchürüshni toxtatqanliqini élan qilip, ichki eza i'ane qilish sistémisigha köchidighanliqini bildürgen. Xitaydiki taratqular téxi yéqindila xitayning ichki eza i'ane qilish sistémisining qanchilik "Adaletlik" ikenliki, uning xelq'arada maxtashqa érishkenlikini ilgiri sürgen. Biraq közetküchilerning ilgiri sürüshiche, xitaylarda adem ölse, uning ichki ezasini i'ane qilish en'enisi bolmighachqa, uning ichki eza i'ane qilish sistémisi muweppeqiyetlik bolmighan.

Toluq bet