Ифтихар ‍арсалан билән сөһбәт: "уйғурлар һазир ялғуз әмәс!"

Мухбиримиз әзиз
2021-09-09
Share
Мустафа ақйол: Ислам тәшкилатниң хитайниң әрәб-ислам әллири вә башқа мусулманлар җамаитигә юмшақ күч ишлитиштә әң чоң рол ойнаватқан орун икәнлики тоғрисида ишләнгән картон. 2020-Йили өктәбир.
Yettesu

Уйғур қирғинчилиқи мәсилисини чөридигән һалда хәлқара дипломатийә саһәсидә барлиққа келиватқан қариму-қаршилиқларниң бири уйғурларни һемайә қилиш вә хитай һөкүмитиниң зулумлирини әйибләш чуқанлири билән кәң ислам дунясиниң, җүмлидин оттура шәрқтики ислам һөкүмәтлириниң охшимиған хәлқаралиқ сорунларда ашкара һалда хитай һөкүмитини қоллишида әкс етишкә башлиди.

Ислам дунясиниң бу хилдики "зулумни һемайә қилиши" һәр саһәниң кәскин тәнқидигә учрап келиватқан болуп, америкадики сиясий анализчи, қанун пәнлири доктури ифтихар арсалан әнә шу хил тәнқидчиләрниң бири һесаплиниду. Хәлқара сиясәт, ислам вәһимиси, диний тоқунушлар қатарлиқ темилар бойичә америка вә явропа ахбарат саһәсигә бәргән зиярәтлиридә уйғурлар мәсилисини тәкитләп келиватқан ифтихар йеқинқи мәхсус сөһбитимиздә бу һәқтики мәсилиләргә йошурунған бир қисим амиллар һәққидә алаһидә тохталди.

Ифтихар арсаланниң қаришичә, хитай һөкүмитиниң иқтисадий саһәдики үстүнлүкини козир қилип туруп, дуня миқясида өз тәсирини кеңәйтишиниң әң типик мисали ислам дунясиға тәдбиқлиниватқан болуп, буниңда хитай һөкүмити изчил тәшәббускар орунда туруп кәлмәктә икән. Бу мәнидин алғанда, ислам дунясиниң хитайға зор һаҗити чүшкәнликтәк реаллиқ хитай һөкүмитиниң зулумлирини "көрүнмәс" қилип қоймақта икән.

"мениңчә, хитай һөкүмитиниң ислам дунясиға болған еһтияҗи ислам дунясиниң хитайға болған ‍еһтияҗидәк зор әмәс. Йәнә келип һазир хитай техи дунядики дәриҗидин ташқири қудрәт саһиби болған икки дөләтниң бири болғини йоқ. У пәқәт һазирқи замандики қудрәтлик болған дөләтләрниң бири, халас. Хитайда ‍әнә шу хилдики ‹дәсмайә' болғаникән, униң дуня миқясида тәсир күчини сетивалалиши тамамән мүмкин. Мәсилән, алидиған болсақ, африқаниң өзидә хитайниң тәсири һазир хели бир йәргә барди. Африқа дөләтлиригә мәнсуп он нәччә хәлқаралиқ айродром әмәийәттә хитай һөкүмитиниң игидарчилиқиға өтүп болди. Хитайниң һазирқи тәсир күчиниң кеңийиши пәқәт пулниң күчидинла болуватқан ишлар. Буни һәргизму американиң тәсири дуня миқясида барғансери ешип бериватқанлиқтәк реаллиқ билән селиштуруш мумкин әмәс. Шуңа хитай һазир пулни топидәк соруп пакистан баш миниситирини, түркийәниң баш министирини, шундақла америкалиқ мухбир җамал қошуқчини қәстләп өлтүрүвәткән баш җинайәтчи муһәммәд бин салман дегәнләрниң һәммисини сетивалди. Бундақ әһвалда милйонларчә мусулман лагерларға қамилип, етник тазилашқа, шуниңдәк ирқий қирғинчилиққа мәһкум болуватқанда бу ислам дөләтлири тәбиий һалда бир көзини қисивалиду."

Ислам дунясиниң мушу хилдики уйғур қирғинчилиқиға сүкүт қилиш мәсилисидә һәрқайси ислам әллири рәһбәрлиригә бир қисим ислам өлималириниң "асасий амил болған өз хәлқимизниң мәнпәәтлири үчүн аз сандики уйғурларниң қурбанлиқ қилиниши сақланғили болмайдиған реаллиқ" дегәндәк мәнидә пәтиваларни бериватқанлиқи һәққидә түрлүк пикирләр оттуриға чиққан иди. Бу һәқтә сөз болғанда ифтихар арсалан бу һәқтики учурларниң раст-ялған болушидин қәтинәзәр, ислам динидики һечқандақ әһкамниң бундақ һөкүмгә асас болмайдиғанлиқини, әмма һазирқи реаллиқтин елип ейтқанда буниңдики "сиясий һесават" ниң асасий амил икәнликини тилға алди.

"дуняда 57 ислам дөлити болсиму уларниң тәшкилатиға әза болған бирәрсиму бу реаллиқни тилға елип бақмиди. Бу тәшкилатниң рәиси билән улар оттурисидиму бу һәқтә бирәр әмәлий хизмәт оттуриға чиқмиди. Шуңа бу пүтүнләй сиясий һесават асасидики сода. Болупму һазирқидәк пүтүн дуня таҗисиман вирусиниң балайи-апәтлиридин еғир иқтисадий киризисқа дуч келиватқан вәзийәттә 3-дуня әллиригә мәнсуп болған бу ислам дөләтлири яки оттура шәрқтики оттураһал сәвийидики мәмликәтләр болсун бирдәк өзлириниң иқтисадий вәзийитини оңшивелиш үчүн уйғурлар дуч келиватқан зулумларни қәти ‹көрмәс' болувалиду. Шуңа буниңда өлималарниң роли унчә чоң әмәс. Чүнки мусулманлар үчүн ғәзәбни таллаш мәвҗут әмәс. Униң әқидиси қәйәрдә зулум болса шуни әйибләшкә мәркәзлишиши лазим. Бу әмәлийәттә ундақ қийин ишму әмәс. Чүнки исламда аллаһни сөйүш билән қошнисини қәдирләш бир қатарда тәкитлинидиған ишларға мәнсуп. Бундақ болғанда зулум қилғучи өзиниң мусулман қериндиши болған тәқдирдиму уни әйибләш зөрүр. Әмди бу зулумни қиливатқанлар заманимиздики пул тапқан дөләтләрдин хитай болуватиду. Уларниң уйғурларни диндин тандурмақчи болуши, чошқа гөши йейишкә мәҗбурлиши, хитай әрлирини һемайисиз аялларниң өйлиригә орунлаштуруши әйни вақитта боснийә мусулманлириниң бешиға кәлгән күлпәтләр иди. Әмди бизниң дәвримиздә мушундақ зулумлар болуватқанда бу зулумниң қәйәрдә болушидин қәтинәзәр бизниң ашу кишиләр билән қериндаш болуш сүпитидә сөз қилишимиз бәкму муһим."

Ислам дунясиниң уйғур қирғинчилиқи мәсилисигә сүкүт қилиши вә америка башчилиқидики бир қисим ғәрп дөләтлириниң уйғур қирғинчилиқини алаһидә күнтәртипкә елип келиши һәққидә сөз болғанда оттура шәрқ дунясидики "америка дүшмәнлики" чүшәнчиси тәбиий һалда бу мәсилигә бағлинип оттуриға чиқиду. Шундақла бир қисим ислам дөләтлириниң уйғур қирғинчилиқи һәққидики ғәрп һөкүмәтлириниң баянатлирини "ислам дүшмәнлириниң мусулманлар җамаитини парчилаш сүйиқәсти" дәп көрсткәнликиму бу қетимқи сөһбитимиздә йәнә бир қетим тәкитләнди. Бу һәқтә сөз болғанда ифтихар арсалан нөвәттики уйғур қирғинчилиқиниң аллиқачан көплигән саһәгә тонуш мәсилигә айлинип болғанлиқини, шу сәвәбтин уйғурларни һемайә қилиш сепигә қошулуватқанларниң саниму мас һалда ешиватқанлиқини алаһидә тәкитлиди.

"кәң мәнидики ислам дунясида көзгә сиғмиған һәммила ишни мушу хилдики ‹сиясий артистлар' ға вә улар уюштурған сүйиқәсткә бағлап қойидиған әһвал һәқиқәтән мәвҗут. Әмма һазир уйғур қирғинчилиқиниң мәнбәси хитай һөкүмити иҗра қиливатқан зулумда икәнлики көп тәрәплимә йоллардин мәлум болуватиду. Шуңиму хитайдики олимпик мусабиқисини байқут қилиш, уйғурларниң мәҗбурий әмгикигә четишлиқ болған ‹найки' қатарлиқ хәлқаралиқ товар маркилирини мәний қилиш һәркәтлири дуняға йейиливатиду. Хәлқараниң мушу хилдики түрлүк бесим һәркәтлири изчил давам қилса ениқки буниң әмәлий үнүми болиду. Һазир хитай һөкүмити пулға тайинип өз тәсирини кеңәйтиш һәмдә хәлқарадики биз дәватқан хитайға қарши бесим һәркәтлирини мәғлуп қилишни көзләватиду. Әмма бир кишилик һоқуқ мәсилилири адвукати болуш сүпитим билән шуниңға ишәнчим камилки, һәққанийәт һаман ашкара болиду вә зулмәткә қарши үстүнлүк қазиниду. Бу-қанунийәт. Йәнә бир яқтин алғанда һазир уйғурлар дуня миқясида ялғуз әмәс. Мән яки маңа охшиған кишиләрла әмәс, башқа нурғун кишиләрму һазир уйғурлар үчүн көкрәк керип оттуриға чиқиватиду. Бу ишлар ялғуз сөзләп қоюш биләнла әмәс, бәлки ахирқи мәнзилгә йәткүчә давам қилиду."

Мәлум болушичә, уйғурлар мәсилиси нөвәттә ислам дунясида дәсләпки қәдәмдә тонуливатқан болуп, йеқин кәлгүсидә бу һәқтә техиму иҗабий илгириләшләрниң вуҗутқа келиши үмид қилинмақта икән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт