1936-Yilliq bérlin yazliq olimpik musabiqisi bilen 2022-yilliq béyjing qishliq olimpik musabiqisidiki oxshashliqlar

• Muxbirimiz nur'iman
  2022-02-04

Tarixtiki eng chong talash-tartishqa, nurghun démokratik döletlerning diplomatik bayqut qilishigha uchrighan 2022-yilliq béyjing qishliq olimpik musabiqisi bügün yeni, 4-féwral küni bashlandi.

Közetküchiler, natsistlar gérmaniyesiningmu 1936-yilidiki bérlin yazliq olimpik musabiqisini ötküzüshte nurghun döletlerning qarshi turushigha uchrighanliqi, emma axirida yenila olimpik musabiqisining ötküzülgenlikini eskertmekte. Bu yilliq béyjing qishliq olimpik musabiqisinimu xitay hökümitining Uyghurlargha yürgüzüwatqan irqiy qirghinchiliq we insaniyetke qaritilghan jinayetliri seweblik amérika, en'gliye, yawropa ittipaqi, kanada, awstiraliye, yéngi zélandiye, yaponiye, daniye, litwa, éstoniye, latwiye, shiwétsiye we gollandiye qatarliq döletler diplomatik bayqut qilin'ghanidi, emma xitay yenila bu yilliq béyjing qishliq olimpik musabiqisige sahibxanliq qilmaqta.

Mutexessisiler, 2022-yilliq béyjing qishliq olimpik musabiqisini 1936-yili bérlinda ötküzülgen yazliq olimpik musabiqisining qayta tekrarlinishi, dep qarimaqta. “Kündilik pochta géziti” ning xewirige qarighanda, mutexessisler “Adolf gitlér özining mustebit hakimiyitini qanunlashturushqa mohtaj bolghanda, dunyaning nezerini olimpik musabiqisige qaratqan. Nöwettiki xitay hökümitining mustebit hökümrani shi jinpingmu shundaq qilmaqchi boluwatidu,” dégenlerni otturigha qoyghan.

Amérikadiki “Dunya yehudiy közitish teshkilati” ning ijra'iye mudiri sérina obérstéyn xanim radiyomizning ziyaritini qobul qilip, Uyghurlargha qirghinchiliq yürgüzüwatqan béyjing hökümitining 2022-yilliq béyjing qishliq olimpik musabiqisige sahibxaniliq qilishining, yehudiylargha qirghinchiliq yürgüzgen natsistlar gérmaniyesining 1936-yilidiki olimpikqa sahibxaniliq qilghanliqi bilen oxshash ikenlikini tekitlidi.

U yene mundaq dédi: “Xitay kompartiyesining bash sékritari shi jinping béyjing qishliq olimpik musabiqisini éniqla özining xelq'aradiki ornini küchlendürüsh we Uyghurlargha yürgüzüwatqan irqiy qirghinchiliqni yoshurush üchün qolliniwatidu. Amérika bashchiliqidiki démokratik döletler xitayning basturush qilmishlirining irqiy qirghinchliq ikenlikni élan qildi we biz hemmimiz xitayning néme qiliwatqanliqini obdan bilimiz. Natsistlar gérmaniyesi bilen xitay kommunist hakimiyitini silishtursaq, biz irqiy qirghinchiliq yüz bériwatqanliqini olimpik ötküzülüshtin burun bilduq, we buningdin kéyinmu néme bolidiqini éniq bilimiz. Dunyaning közi aldida yüz bériwatqan Uyghurlarning chachliri chüshürülgen, put-qolliri kishenlen'gen, közliri téngilghan halda lagérlargha solan'ghanliqi, sistémiliq halda yürgüzülüwatqan basturush we balilarning ata-aniliridin tartiwélinishi, yehudiy jama'itige tolimu tonushluq. Yehudiy bolush süpitimiz bilen xitayning Uyghurlargha yürgüzüwatqan qirghinchiliqini toxtitish üchün awaz chiqirish, ularni qoghdash üchün heriket qilish, bizning wezipimiz, shundaqla insaniy burchimiz we mes'uliyitimizdur.”

Sérina obérstéyn xanim béyjing bilen bérlinni sélishturup, 1930-yillarning bashliridin bashlan'ghan hitlérning fashisttik hakimiyitining yehudiylar topigha bolghan öchmenlik mu'amilisining barghanséri ewjige kötürülgenlikini, hitlérning fashistik hakimiyitining küchiyishige egiship, xelq'ara jem'iyetning bésimi we qarshi inkasliriningmu ajizlap mangghanliqini, shundaqla xelq'ara jem'iyetning 1936-yili bérlin olimpik musabiqisining ötküzülüshini tosup qalalmighanliqini eskertip ötti.

Mutuxessiler yene xitayni “Rezil hakimiyet” dep atashning xitayning mustebitlikini teswirleshke yetmeydighanliqini, natsistlar gérmaniyesige oxshash xitayni “Fashist hakimiyet” dep atashining muwapiq bolidighanliqini tekitleshmekte.

“Mukemmel saqchi döliti” namliq kitabining aptori, réjim astidiki dölet we rayonlarni tekshürüsh obyékti qilghan siyasiy analizchi jéffréy keyn ependi bu heqte radiyomiz ziyaritini qobul qildi. U bu heqte mundaq dédi: “Xitay kompartiyesi rehberlikidiki xitay hökümitining yönilishi ‛sotsiyalizm‚ din bekrek ‛fashizim‚ bilen oxshash. Shunga xitay hökümitini ‛fashist hakimiyet‚ dep atash lazim.”

U yene mundaq dédi: “Nurghunlighan kishiler xitay hakimiyitining dunyagha bolghan xetirini körmeske we anglimasqa séliwatidu. Men eng diqqet qilghan bir nuqta shuki, biz toghra bolghan heqiqetning yénida turushni emes, belki künséri küchiyiwatqan fashisttik bir küch bilen hemkarlishishni tallawatimiz.”

Jéffréy keyn ependi éytqandek, xelq'ara axbarat wastiliridiki olimpik musabiqisi heqqide yézilghan maqalilerde, xitay rehbiri shi jinping dunyagha “Biz hazir dunyadiki eng chong küchlerning biri” dep signal bermekchi bolghanliqi alahide eskertilgen.

Sérina obérstéyn xanim axirida yene mundaq dédi: “Eslide ‛qayta tekrarlanmaydu‚ dégen söz emeliylishishi kérek idi. Biz yehudiy jama'iti arisida da'im bizning béshimizgha kelgen qorqunchluq tragédiyening bashqilarning béshigha kelmesliki üchün qolimizdin kélishiche kücheydighanliqimzni déyishimiz. ‛qayta tekrarlanmaydu‚ sözi peqet xeshteglerdila qalsa bolmaydu. Biz choqum emeliy bir heriketke ötüp, xitay hakimiyitining jawabkarliqini sürüshte qilishimiz, bu mesilige hetta shexs süpitimizde arilishishimiz kérek, mesilen, irqiy qirghinchiliqqa yantayaq boluwatqan shirketlerning mallirini almasliqimiz kérek.”

Melum bolushiche, xitayda ötküzülüwatqan olimpik musabiqisini qollighan shirketlerni bayqut qilish dolquni xili burun qozghalghan bolsimu, bir qisim shirketler yenila xitayni qollashni dawamlashturmaqchtiken.

Jéffréy keyn ependi axirida mundaq dédi: “Eger siz olimpik musabiqisini körüshke barghan bolsingiz, sizni xitaylar elwette yaxshi tamaqlar we qizghin mu'amile bilen kütidu. Siz peqetla xitay sizning körüshingiz üchün aldin teyyarlap qoyghan sehnilernila körisiz. Elwette Uyghur qirghinchiliqini, kishilik hoquq depsendichiliklirini körelmeysiz. Bu del 1936-yili natsistlar gérmaniyesining qollan'ghan usuli. Bizning nöwette yüzliniwatqan eng qorqunuchluq tiragédiyemiz shuki, biz tarixtiki ashu tiragédiyeni qayta yashawatimiz we oxshash xataliqni qayta ötküzüwatimiz.”