Илһам тохтиниң түрмә һаятиға 6 йил болғанда

Мухбиримиз меһрибан
2020-01-15
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Илһам тохти әпәнди тутулуп кетиштин икки күн илгири, тибәт аял язғучиси воәсәр илһам тохти әпәндиниң өйигә йоқлап кәлгәндә чүшкән хатирә сүрәт. Солдин оңға: илһам тохти, илһам тохтиниң ханими гүзәлнур вә воәсәр ханим. 2014-Йили 13-январ, бейҗиң.
Илһам тохти әпәнди тутулуп кетиштин икки күн илгири, тибәт аял язғучиси воәсәр илһам тохти әпәндиниң өйигә йоқлап кәлгәндә чүшкән хатирә сүрәт. Солдин оңға: илһам тохти, илһам тохтиниң ханими гүзәлнур вә воәсәр ханим. 2014-Йили 13-январ, бейҗиң.
RFA/Méhriban

2020-Йили 15-январ күни илһам тохтиниң бейҗиңдики өйидин тутуп кетилгәнликигә топ-тоғра 6 йил болған күндур.

6 Йилдин буян хитай түрмисидә йетиватқан илһам тохтини қоюп бериш һәққидә хәлқаралиқ садалар барғансери күчәйди. Бу җәрянда илһам тохти хәлқарадики нопузлуқ кишилик һоқуқ мукапатлиридин «барбара голдсимис әркин йезиш мукапати», «мартин әнналис кишилик һоқуқ мукапати», «веймар кишилик һоқуқ мукапати», «сахароф әркинлик мукапати» қатарлиқ көплигән мукапатларға еришти. Униңдин башқа илһам тохти 2019-йиллиқ «нобел тинчлиқ мукапати» ға намзат қилип көрситилди. 

Һалбуки, хитай һөкүмити ғәрп демократик дөләтлири вә хәлқара җамаәтниң илһам тохтини қоюп бериш һәққидики тәләплиригә изчил түрдә сүкүт қилип кәлди. Болупму хитайниң 2017-йилдин буян илһам тохтиниң түрмидики әһвали һәққидә ташқий дуняға һечқандақ учур бәрмәслики хәлқара җамаәтни, болупму уйғурларни қаттиқ әндишигә салмақта.

Германийәдики «илһам тохтини қоллаш гурупписи» ниң башлиқи әнвәрҗан әпәнди вә дуня уйғур қурултийиниң баянатчиси дилшат ришит әпәндиләр бүгүн радийомиз зияритини қобул қилип, бу һәқтики өз әндишилирини билдүрди.

Әнвәрҗан әпәнди 15-январ күни илһам тохти тутқун қилинғанлиқиниң 6 йиллиқи мунасивити билән «илһам тохтини қоллаш гурупписи» намидин баянат елан қилғанлиқини билдүрди. 

Әнвәрҗан әпәнди баянатта хитай һөкүмитидин илһам тохтини шәртсиз қоюп бериш тәләп қилинғанлиқини билдүрди. У баянатта йәнә хитай һөкүмитидин илһам тохтиниң түрмидики әһвалини давамлиқ сүрүштүрүш вә хитай һөкүмитигә хәлқаралиқ бесим пәйда қилишқа чақириқ қилинғанлиқини, бу мәсилиниң «илһам тохтини қоллаш гурупписи» ниң 2020-йиллиқ нуқтилиқ хизмәтлириниң бир қилип бәлгиләнгәнликини баян қилди.

Дуня уйғур қурултийиниң баянатчиси дилшат ришит илһам тохти тутқун қилинғандин буян хитай даирилириниң униң түрмидики әһвалиға даир учурларни қаттиқ қамал қилғанлиқини илгири сүрди. У йәнә илһам тохтиниң түрмидики әһвалниң нөвәттә дуня уйғур қурултийи қатарлиқ чәтәлләрдики уйғур тәшкилатлири билән хәлқара кишилик һоқуқ тәшкилатлирини әндишиләндүриватқанлиқини тәкитләп өтти.

Дилшат ришит әпәнди баянида йәнә хитай даирилириниң илһам тохти тутқун қилинған дәсләпки мәзгилләрдә хәлқарада қозғалған илһам тохтини қоюп беришни тәләп қилиш долқуниниң бесимида илһам тохтиниң сотлиниш сәвәби вә униң түрмидики әһвали һәққидә бир қисим мәлуматларни беришәк мәҗбур болғанлиқини, әмма 2017-йилидин буян у тоғрилиқ һечқандақ учур бәрмигәнликини әскәртип өтти.

У йәнә илһам тохтиниң бейҗиңдики аилиси вә атуштики уруқ-туғқанлириниң түрмидики илһам тохтини йоқлаш һәмдә униң билән көрүшүш имканийитиниң болмиғанлиқини илгири сүрди. У хитай даирилириниң кейинки 3 йилда илһам тохтиниң түрмидики әһвали һәққидә һечқандақ учур бәрмәсликидәк бу әһвалға қарита ғәрп демократик дөләтлири һөкүмәтлири вә кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң җидди тәдбир қоллиниши керәкликини тәкитләп өтти.

Илһам тохти 2014-йил 1-айниң 15-күни тутқун қилиништин илгири бейҗиңдики милләтләр университетида иқтисад пәнлири дотсенти болуп ишлигән. У 2006-йилдин буян өзи қурған «уйғурбиз тори» вә башқа иҗтимаий учур мәнбәлиридә көплигән мақалиләрни елан қилған шундақла чәтәл таратқулириниң зияритини қобул қилип, уйғурларниң хитайдики қануний һәқ-һоқуқлирини ашкара тәләп қилидиғанлиқини билдүргән. У шундақла хитай һөкүмитиниң уйғур сияситини тәнқитлигән бир шәхс сүпитидә хәлқарағаа тонулған иди. Әмма дәл мушу сәвәптин хитай һөкүмити илһам тохти тутқун қилинип 9 айдин кейин, йәни 2015-йил 9-айниң 23-күни уни «бөлгүнчилик» вә «миллий қутратқулуқ» җинайити билән әйипләп өмүрлүк қамақ җазасиға һөкүм қилған иди.

Илһам тохти тутқун қилинғандин буян хәлқара кәчүрүм тәшкилати, хәтәр астидики алимларни қутқузуш тәшкилати, хәлқара қәләмкәшләр җәмийити, әркин тибәт, илһам тохти гурупписи қатарлиқ көплигән тәшкилатлар баянат вә чақириқлар елан қилип, илһам тохти мәсилисини оттуриға қоюп кәлмәктә.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт