Ilham toxtining türme hayatigha 6 yil bolghanda

Muxbirimiz méhriban
2020-01-15
Élxet
Pikir
Share
Print
Ilham toxti ependi tutulup kétishtin ikki kün ilgiri, tibet ayal yazghuchisi wo'eser ilham toxti ependining öyige yoqlap kelgende chüshken xatire süret. Soldin onggha: ilham toxti, ilham toxtining xanimi güzelnur we wo'eser xanim. 2014-Yili 13-yanwar, béyjing.
Ilham toxti ependi tutulup kétishtin ikki kün ilgiri, tibet ayal yazghuchisi wo'eser ilham toxti ependining öyige yoqlap kelgende chüshken xatire süret. Soldin onggha: ilham toxti, ilham toxtining xanimi güzelnur we wo'eser xanim. 2014-Yili 13-yanwar, béyjing.
RFA/Méhriban

2020-Yili 15-yanwar küni ilham toxtining béyjingdiki öyidin tutup kétilgenlikige top-toghra 6 yil bolghan kündur.

6 Yildin buyan xitay türmiside yétiwatqan ilham toxtini qoyup bérish heqqide xelq'araliq sadalar barghanséri kücheydi. Bu jeryanda ilham toxti xelq'aradiki nopuzluq kishilik hoquq mukapatliridin "Barbara goldsimis erkin yézish mukapati", "Martin ennalis kishilik hoquq mukapati", "Wéymar kishilik hoquq mukapati", "Saxarof erkinlik mukapati" qatarliq köpligen mukapatlargha érishti. Uningdin bashqa ilham toxti 2019-yilliq "Nobél tinchliq mukapati" gha namzat qilip körsitildi. 

Halbuki, xitay hökümiti gherp démokratik döletliri we xelq'ara jama'etning ilham toxtini qoyup bérish heqqidiki teleplirige izchil türde süküt qilip keldi. Bolupmu xitayning 2017-yildin buyan ilham toxtining türmidiki ehwali heqqide tashqiy dunyagha héchqandaq uchur bermesliki xelq'ara jama'etni, bolupmu Uyghurlarni qattiq endishige salmaqta.

Gérmaniyediki "Ilham toxtini qollash guruppisi" ning bashliqi enwerjan ependi we dunya Uyghur qurultiyining bayanatchisi dilshat rishit ependiler bügün radiyomiz ziyaritini qobul qilip, bu heqtiki öz endishilirini bildürdi.

Enwerjan ependi 15-yanwar küni ilham toxti tutqun qilin'ghanliqining 6 yilliqi munasiwiti bilen "Ilham toxtini qollash guruppisi" namidin bayanat élan qilghanliqini bildürdi. 

Enwerjan ependi bayanatta xitay hökümitidin ilham toxtini shertsiz qoyup bérish telep qilin'ghanliqini bildürdi. U bayanatta yene xitay hökümitidin ilham toxtining türmidiki ehwalini dawamliq sürüshtürüsh we xitay hökümitige xelq'araliq bésim peyda qilishqa chaqiriq qilin'ghanliqini, bu mesilining "Ilham toxtini qollash guruppisi" ning 2020-yilliq nuqtiliq xizmetlirining bir qilip belgilen'genlikini bayan qildi.

Dunya Uyghur qurultiyining bayanatchisi dilshat rishit ilham toxti tutqun qilin'ghandin buyan xitay da'irilirining uning türmidiki ehwaligha da'ir uchurlarni qattiq qamal qilghanliqini ilgiri sürdi. U yene ilham toxtining türmidiki ehwalning nöwette dunya Uyghur qurultiyi qatarliq chet'ellerdiki Uyghur teshkilatliri bilen xelq'ara kishilik hoquq teshkilatlirini endishilendüriwatqanliqini tekitlep ötti.

Dilshat rishit ependi bayanida yene xitay da'irilirining ilham toxti tutqun qilin'ghan deslepki mezgillerde xelq'arada qozghalghan ilham toxtini qoyup bérishni telep qilish dolqunining bésimida ilham toxtining sotlinish sewebi we uning türmidiki ehwali heqqide bir qisim melumatlarni bérishek mejbur bolghanliqini, emma 2017-yilidin buyan u toghriliq héchqandaq uchur bermigenlikini eskertip ötti.

U yene ilham toxtining béyjingdiki a'ilisi we atushtiki uruq-tughqanlirining türmidiki ilham toxtini yoqlash hemde uning bilen körüshüsh imkaniyitining bolmighanliqini ilgiri sürdi. U xitay da'irilirining kéyinki 3 yilda ilham toxtining türmidiki ehwali heqqide héchqandaq uchur bermeslikidek bu ehwalgha qarita gherp démokratik döletliri hökümetliri we kishilik hoquq teshkilatlirining jiddi tedbir qollinishi kéreklikini tekitlep ötti.

Ilham toxti 2014-yil 1-ayning 15-küni tutqun qilinishtin ilgiri béyjingdiki milletler uniwérsitétida iqtisad penliri dotsénti bolup ishligen. U 2006-yildin buyan özi qurghan "Uyghurbiz tori" we bashqa ijtima'iy uchur menbeliride köpligen maqalilerni élan qilghan shundaqla chet'el taratqulirining ziyaritini qobul qilip, Uyghurlarning xitaydiki qanuniy heq-hoquqlirini ashkara telep qilidighanliqini bildürgen. U shundaqla xitay hökümitining Uyghur siyasitini tenqitligen bir shexs süpitide xelq'aragha'a tonulghan idi. Emma del mushu seweptin xitay hökümiti ilham toxti tutqun qilinip 9 aydin kéyin, yeni 2015-yil 9-ayning 23-küni uni "Bölgünchilik" we "Milliy qutratquluq" jinayiti bilen eyiplep ömürlük qamaq jazasigha höküm qilghan idi.

Ilham toxti tutqun qilin'ghandin buyan xelq'ara kechürüm teshkilati, xeter astidiki alimlarni qutquzush teshkilati, xelq'ara qelemkeshler jem'iyiti, erkin tibet, ilham toxti guruppisi qatarliq köpligen teshkilatlar bayanat we chaqiriqlar élan qilip, ilham toxti mesilisini otturigha qoyup kelmekte.

Toluq bet