Хитайниң оттура асия сиясити вә ши җинпиңниң оттура асия зиярити тоғрисида йиғин өткүзүлди

Ихтиярий мухбиримиз арслан
2013.09.16
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
erkin-ekrem-ottura-asiya.jpg Доктор әркин әкрәм хитайниң оттура асия сиясити вә ши җинпиңниң оттура асия зиярити тоғрисида тохталди. 2013-Йили 15-сентәбир, истанбул.
RFA/Arslan

15-Сентәбир йәкшәнбә күни, мәркизи истанбулдики шәрқий түркистан маарип вә һәмкарлиқ җәмийитиниң уюштуруши билән, “хитайниң оттура асия сиясити вә ши җинпиңниң оттура асия зиярити” тоғрисида йиғин өткүзүлди. Йиғинға истанбулда яшаватқан уйғурлардин әр-аял болуп көп санда киши қатнашти.

Йиғинда, әнқәрә университетиниң оқутқучиси вә истратегийә мутәхәссиси доктор әркин әкрәм “хитайниң оттура асия сиясити вә ши җинпиңниң оттура асия зиярити” тоғрисида муһим сөз қилди.

Хәвәрләрдә мәлум болушичә, хитай дөләт рәиси ши җинпиң 3-сентәбирдин 13-сентәбиргичә оттура асиядики дөләтләрдин түркмәнистан, қазақистан, өзбекистан, қирғизистан қатарлиқ дөләтләрни зиярәт қилди. Бу дөләтләр билән енергийә вә бихәтәрлик тоғрисида тохтам түзди.

“хитайниң оттура асия сиясити вә ши җинпиңниң оттура асия зиярити” дегән йиғинда сөз қилған доктор әкрәм алди билән хитайниң оттура асия уқуми тоғрисида тохталди вә хитай тарихида оттура асия чүшәнчиси, хитайниң оттура асиядики мәнпәәтлири, хитайниң оттура асия сиясити вә васитиләр, ши җинпиңниң оттура асия зиярити вә сиясәтлири, ши җинпиңниң ғәрбкә ечиш истратегийиси, хитайниң оттура асия сиясәтлиридә дуч келиватқан мәсилиләр вә тосалғулар дегән мәзмунларда сөз қилди.

Доктор әркин әкрәм сөзидә хитайниң оттура асия сияситиниң мәқсәтлири тоғрисида тохтилип мундақ деди: хитайниң мәқсити, дөләт мәнпәәтигә нисбәтән, уйғур аптоном райони вә оттура асияниң бихәтәрлик сиясити. Енергийә бихәтәрликигә нисбәтән оттура шәрқтин оттура асияғичә болған арилиқларда енергийә бихәтәрлики, иқтисадий вә тиҗарәт мәнпәәтлиригә нисбәтән оттура асия нефит базилирини вә базар игиликини қолға кәлтүрүш сиясити. Гиополитик мәнпәәтлиригә нисбәтән оттура асияда, хитай-русийә мунасивәтлирини күчләндүрүш вә америка-хитай мунасивәтлирини тәңпуңлаштурушни қолға кәлтүрүш вә оттура асияда тәсири болған дөләтләрниң тәсир күчини азайтиштин ибарәт.

Түркийә ахбаратлирида хитайниң оттура асия сиясити тоғрисида тохтилип, хитай оттура асия дөләтлири билән болған мунасивәттә енергийә вә бихәтәрликни асас орунда қоюватқанлиқини илгири сүрди. Хитай оттура асия дөләтләр билән болған мунасивәттә бир тәрәптин енергийә еһтияҗини қамдашни мәқсәт қилса, йәнә бир тәрәптин бихәтәрликни баһанә қилип бу дөләтләргә хитайниң шәрқий түркистан сияситини қоллаш вә оттура асия дөләтләрдики шәрқий түркистан тәшкилатлири вә сиясий паалийәтләрчиләрниң паалийәтлиригә чәклимә қоюш, уларни көзитиш вә улар һәққидә мәлумат алмаштурушни асасий мәқсәт қилип келиватқанлиқи билдүрүлди.

Доктор әркин әркин әкрәм хитай дөләт рәиси ши җинпиңниң оттура асия зиярити тоғрисида тохтилип, ши җинпиңниң қазақистан зиярити җәрянида елан қилған хитайниң оттура асия сиясити тоғрисида мулаһизә йүргүзүп пикир баян қилди.

Хитай иқтисади җәһәттин тәрәққий қилғансери енергийәгә болған еһтияҗи ешиватқан болуп, хитай енергийә еһтияҗиниң бир қисмини оттура асия дөләтлиридин қамдаш үчүн, түркмәнистан, қазақистан вә өзбекистандин туруба йоли арқилиқ нефит йөткәшни мәқсәт қилған вә бу дөләтләр билән енергийә вә бихәтәрлик тоғрисида һәмкарлиқ келишими түзди. Әмма, хитайниң бу үч дөләттин башланған нефит туруба йоли қирғизистан вә таҗикистандин өтүп уйғур или арқилиқ хитайниң ләнҗуға тутишидикән. Ши җинпиң оттура асия дөләтлирини зиярәт қилиш җәрянида, түркмәнистан билән тәбиий газ туруба йоли ясаш вә һәр йили 65 милярд купметир тәбиий газни хитайға йөткәш тоғрисида тохтам түзди. Қазақистан билән истихбарат ‏-учур алмаштуруш, өзбекистан билән 15 милярд доллар қиммитидә иқтисади келишим, қирғизистан билән истратегийилик һәмкарлиқ тоғрисида келишим түзди.

Доктор әркин әкрәм хитай дөләт рәиси ши җинпиңниң оттура асия зиярити җәрянида, қазақистан, түркмәнистан, өзбекистан вә қирғизистан рәһбәрлири билән учрашқанда, енергийә, истратегийә, бихәтәрлик һәмкарлиқи тоғрисида келишим түзүш билән биргә бихәтәрлик җәһәттә шәрқий түркистан күчлирини өз ичигә алған аталмиш үч хил күчкә ортақ қарши туруш һәмкарлиқи түзгәнликини илгири сүрди вә хитайниң оттура асиядин енергийә нефит йөткәш туруба линийисиниң бихәтәрликидин әндишә қиливатқанлиқини, бу җәһәттә шәрқий түркистан күчлириниң һуҗумидин сақлиниш үчүн қандақ бир тәдбир елиш тоғрисида издиниватқанлиқини ипадилиди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.