Mulahize: töwen turmush kapalet puli Uyghurlarni özige béqindurup bashqurushni meqset qilidu

Muxbirimiz gülchéhre
2013.09.11
ata-bala-echinishliq-resim Uyghur élidiki namrat Uyghur ata-bala.
RFA/Shohret Hoshur

10-Séntebir, Uyghur aptonom rayonluq hökümetning axbarat élan qilish yighinida, töwen turmush kapalet sommisi heqqide élan qilghan melumatlardin ashkarilinishigha qarighanda, Uyghur élide hazirgha qeder namratliqtin qutulalmighan, iqtisadiy qiyinchiliqi bar, döletning qutquzush puligha tayinip turmush kechürüwatqanlar ikki milyon 300 minggha yétidiken. Töwen turmush kapalet puli tarqitish obyéktliri ichide sheher nopusidikiler 862 ming, yéza nopusidikiler 1 milyon 300 ming iken. Uyghur éli weziyitini közetküchiler, bu Uyghurlarning emeliyette xitay hökümitining atalmish Uyghur élini échish we tereqqiy qildurush istratégiyisining sirtida qaldurulup, téximu namratliqqa yüzliniwatqanliqini ashkarilap béridighan éghir bir mesile dep mulahize qilmaqta.

Xitay hökümitining 2011-yili élan qilghan 6-qétimliq nopus tekshürüsh statistikisida, Uyghur élining omumiy nopusining 21 milyon 810 mingdin ashidighanliqi élan qilin'ghan idi. Mana bu nopusning 2 milyon 300 mingi töwen turmush kapalet puli qaplash da'irisi ichide, bu Uyghur élide 10% köprek nopusning yenila namratliqtin qutulalmighanliqini, peqet ijtima'iy parawanliqqa tayinip hayat kechürüwatqanliqini körsitidu.

Xitay hökümitining 10-séntebir axbarat élan qilish yighinida, Uyghur élide sheher, yézilardiki töwen turmush kapalet puli alidighan ahalilerning asasiy turmushini kapaletlendürüsh üchün, töwen turmush kapalet obyéktlirining ayliq yardem pulini köp qétim östürüp, sheherning töwen turmush kapalet pulini 277 somgha, yézilarningkini 129 somgha kötürgenlikini élan qildi.

Uyghur élining her qaysi jayliridiki namrat déhqan ammisidin igiligen uchurlirimizgha qarighanda, töwen turmush kapalet puli ishsiz, turaqliq kirimi bolmighan, yéri bolmighan, tul, yalghuz namrat kishilerge bérilidighan bolup buning shertliri ichige yéqinqi yillarda “Üch xil küchlerge chétilmighan” a'ile ezaliri, yéqin tughqanliri ichide milliy bölgünchilik, qalaymiqan diniy pa'aliyetlerge qatnashqanlar bolmighan bolushi shert dégendin bashqa yene, yéqinda yüzini yapmighan, saqal, burut qoymighan bolushi kérek dégendek shertler qétilghan, uning üstige hazir bériliwatqan töwen turmush sommisi bilen mal bahasi intayin téz örlewatqan turmush chiqimini qamdash mumkin emes iken. Ilgiri déhqanlar radi'omizgha bu heqte köp qétim shikayet qilghan idi.

Aqsu wilayitining waliy mehkime toridin ashkarilinishiche, aqsu wilayitidiki nahiye (sheher) lerdiki, töwen turmush kapalet puli tarqitish, shertke uyghun kélidighan qiyinchiliqi barlar 240 ming kishidin ashidiken. Gerche, xitay hökümiti töwen turmush kapalet puli qaplash da'irisining kéngeytilishini Uyghur élidiki qiyinchiliqi bar ammini namratliqtin qutuldurush charisi,xitay hökümitining Uyghur aptonom rayonini bay qilish, az sanliq milletlerge étibar bérish siyasitining biri qilip teriplewatqan bolsimu, chet'ellerdiki Uyghur pa'aliyetchiler we ziyaliylar bu mesilige qarita mulahiziliride oxshimighan köz qarashlarni otturigha qoymaqta.

Gérmaniye dunyada ijtima'iy parawanliqi eng yaxshi dölet hésablinidu, gérmaniye hökümitining ijtima'iy parawanliq orunlirida xizmet qiliwatqan, ürümchi kechlik gézitining sabiq muxbiri aman'gül xanim xitayning ijtima'iy parawanliq tüzümini gherb döletliri bilen sélishturush mumkin emeslikini, xitayning Uyghurlargha qaratqan töwen turmush kapalet siyasetlirining insanperwerlikni, mes'uliyetni ada qilishni meqset qilghan bolmastin, belki ularni menggülük munqerz qilishtin ibaret yaman siyasiy gherezde élip bériliwatqan aldamchiliq siyasiti dep chüshinidighanliqini bildürdi.

Uyghur pa'aliyetchi memet toxti ependi bolsa, töwen turmush kapalet puligha qarashliq bolup qalghanlar asasen Uyghurlar dep qaraydighanliqini, “Xitay hökümiti Uyghurlarni namrat we mohtajliqta qaldurup andin méhribanliq qilghan qiyapette özige béqindurup bashqurushni meqset qiliwatidu” dep chüshinidighanliqini otturigha qoydi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.