Бу йил яздин башлап “йеңисар пичиқи” ниң базири касатлашқан

Мухбиримиз қутлан
2014.09.25
yengisar-pichaq.jpg Йеңисардики мәлум бир пичақ дукинидики уйғур һүнәрвән устилар.
wetenmenziriliri.blogspot.com

Мәлум болушичә, бу йил яздин башлап уйғур елидики төт чоң даңлиқ йәрлик мәһсулатниң бири болған “йеңисар пичиқи” ниң базири касатлашқан.

Даириләр “кунмиң вәқәси” дин “йәкән қирғинчилиқи” ғичә болған бир қатар қанлиқ вәқәләр җәрянида уйғур пидаийлириниң пичақ вә башқа тиғлиқ әсваблар билән қоралланғанлиқини илгири сүргән.

Буниң билән хитай даирилириниң пичақ вә башқа тиғлиқ әсвабларға болған контроллуқи һәссиләп күчәйгән. Илгири һәммә етирап қилған вә даңлиқ йәрлик мәһсулат дәп қаралған уйғур пичақлири худди уйғур әрлириниң сақал-бурутлириға охшашла хитай даирилирини тинимсиз биарам қилишқа башлиған.

Игилигән учурлардин мәлум болушичә, сақал-бурут қоюп йениға пичақ есип йүридиған уйғур әрлири даириләрниң нуқтилиқ тәқиб қилиш обйектиға айланған. Өткән йилиниң ахирлиридин башлап пичақ вә башқа тиғлиқ әсваблар, һәтта мевә ақлайдиған қәләмтирачларға қәдәр контрол қилинған.

Үндидар, фейсбук қатарлиқ иҗтимаий таратқуларниң учурлириға қариғанда, уйғур қассаплири ишлитидиған палта-пичақларму бир метир арилиқ қалдурулуп зәнҗир билән бағлап қоюлидикән. Сақчиханиниң мәхсус сақчилири һәр күни сәһәрдә қассапчилиқ дуканлириға келип қассапларниң палта-пичақлириға зәнҗир селип бир учини қулуплайдикән. Кәчқурунлуқи йәнә келип қассапларниң палта-пичақлирини бихәтәрлик сандуқиға селип қулуплап кетидикән.

Йәнә бир тәрәптин, даириләр пичақ түридики тиғлиқ әсвабларниң бир җайдин йәнә бир җайға елип берилишиға, һәтта хитай өлкилири билән чәтәлләрдин кәлгән саяһәтчиләрниң йәрлик мәһсулат сүпитидә “йеңисар пичиқи” сетивелип өзи билән биллә елип меңишиға йол қоймиған.

Буниң нәтиҗисидә, йиллардин буян уйғур елиниң әң даңлиқ йәрлик мәһсулати болуп кәлгән “йеңисар пичиқи” ниң базири бу йил яздин башлап бирақла өлгән. Қәшқәр тәвәсидики мәхсус пичақчилиқ билән шуғуллинидиған йәрлик һүнәрвән-устилардин тартип, үрүмчидики “йеңисар пичиқи” ни хитай өлкилиригә топ сатидиған хитай ширкәтлиригә қәдәр һәммиси зиян тартқан. Уларниң көпинчиси дуканлирини тақашқа мәҗбур болған.

Бүгүн үрүмчидики “шинҗаң йеңисар пичақлири кәспий җәмийити” ниң бир хитай мәсул хадими зияритимизни қобул қилип, бу йил пичақ содисиниң қаттиқ касатлашқанлиқини билдүрди.

У сөзидә бу йилниң бешидин башлап уйғур елида йүз бәргән бир қатар қанлиқ вәқәләр сәвәблик “йеңисар пичиқи” содисиниң бирақла өлгәнликини тәкитлиди. Әмма даириләрниң пичақ содисиға қойған чәклимиси һәққидә гәп қилиштин өзини қачурди.

Мәлумки, “йеңисар пичиқи” дегән нам билән тонулған уйғур пичақчилиқи қанчилиған әсирләрдин буян уйғур қол һүнәр сәнитиниң надир үлгиси сүпитидә базар тепип кәлгән.

Пичақ есиш уйғур әрлириниң әнәниви миллий адити сүпитидә һазирғичә давамлишип кәлгән. Һалбуки, хитай даирилириниң муқимлиқни баһанә қилип пичақ түридики тиғлиқ әсвабларни чәклиши “йеңисар пичиқи” ниң тәқдирини қийин әһвалда қалдурған.

Йеңисар наһийәсиниң маңшин йеза қарабаш кәнти узақтин буян пичақчилиқ кәспи билән шуғуллинип кәлгән юрт. Һазир бу кәнттә җәмий 1560 киши бар болуп, униң ичидә 600 дин артуқ адәм мәхсус пичақчилиқ билән шуғуллинидиған һүнәрвән-касиплар икән. Мәзкур кәнтниң йиллиқ ишләпчиқарған пичақлири 20 миң данидин ашидикән. Һалбуки, бу йил 4-айдин башлап қарабаш кәнтиниң пичақчилиқ содиси қаттиқ кризисқа дуч кәлгән. Болупму 28-июл “йәкән қирғинчилиқи” дин кейин даириләр пичақ түридики тиғлиқ әсвабларни бирақла чәклигән. Сирттин кәлгән саяһәтчиләрму пичақ сетивалмайдиған болған.

“лос-анҗелес вақти” гезитиниң мухбири җулийә макинән бу йил сентәбирниң оттурилирида йеңисар наһийисидә мәхсус зиярәттә болған. У “уйғур пичақлириниң җуңгодики базири касатлашти” сәрләвһилик мақалисидә мундақ дәп язған:
“йеңисар наһийиси уйғур пичақчилиқиниң әң көрнәклик мунбири. Йеңисар наһийә базириға кириш еғизида тикләнгән тәхминән 9-10 метир егизликтики ‛йеңисар пичиқи‚ ниң модели йирақ-йирақлардин көзгә челиқиду. Һалбуки, пичақчилиқ билән даңқи чиққан бу наһийәгә бүгүнки күндә барсиңиз, пичақ тапалмайсиз. Пичақ сатидиған дуканларму һәм пичақ ишләпчиқиридиған йәрлик карханиларму тақалған. Бу йәрдики пичақ содисиниң бирдинла касатлишип кәткәнликиниң сәвәбини һечким сизгә дәп беришни халимайду һәм дейәлмәйду…”

Игилишимизчә, йәкән қирғинчилиқидин кейин даириләр пүткүл уйғур елида пуқраларниң пичақ елип йүрүшини яки пичақ содиси билән шуғуллинишини қаттиқ мәни қилған. Буйруқ характерлик бу чарә пичақчилиқ кәспи билән өрә туруватқан йеңисар хәлқиниң тирикчилик йолини тосуп қойған.

Хәвәр тепишимизчә, йеңисар даирилири нөвәттә кирим мәнбәси үзүлгән һүнәрвән-касипларни пичақ ишләшни вақтинчә тохтитип, вилка-пичақ дегәндәк турмуш буюмлирини ясашқа үндәватқанлиқи мәлум.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.