“иқтисадшунас” журнилиниң мухбири дәйвид рәни: “хитай һөкүмити уйғурларниң диний әркинликигә һөрмәт қилмиған”

Вашингтондин мухбиримиз уйғар тәйярлиди
2024.04.17
meschit-qulup-jame-lozunka-teshwiqat Токсиклит мингән иккийлән “партийәни сөйәйли, вәтәнни сөйәйли” дегән лозунға есилған, қулуп селинған мәсчитниң алдидин өтүп кетиватқан көрүнүш. 2023-Йили 13-июл, қәшқәр
AFP

Бу йили рамизанниң ахирқи күнлири вә роза һейтта, “иқтисадшунас” (Economist) журнилиниң мухбири дәйвид рәни (David Rennie) уйғур елигә берип, үрүмчи вә турпанни зиярәт қилған. Үрүмчи вә турпанда көзитиш вә тәкшүрүш елип берип у йәрдики уйғурларниң динни һаяти тоғрулуқ “иқтисадшунас” журнилида бир парчә мақалә елан қилған. У мақалисидә хитай һөкүмитиниң атеизмни тәрғиб қилип, мусулманларниң, болупму уйғурларниң диний әркинликигә һөрмәт қилмайдиғанлиқини илгири сүргән. Шуниң билән бир вақитта, мәсчитләрниң қулупланғанлиқини, бәзи мәсчитләрниң музейға өзгәртилгәнликини вә роза тутушниң чәкләнгәнликини алаһидә тилған алған.

 Дәйвид рәни әпәнди радийомиз зияритини қобул қилип, өзиниң бу қетимқи үрүмчи вә турпан зиярити вә уйғурларниң қаттиқ чәклимигә учриған диний һаяти тоғрулуқ бизгә тәпсилий вә муһим өчүр бәрди. У мундақ деди:

“мән ‛иқтисадшунас‚ журнилиға обзор язимән. Мән хитайда турушлуқ чәтәллик бир мухбир болуш сүпитим билән шинҗаңни зиярәт қилип бир доклат йезишниң пайдилиқ болидиғанлиқини ойлап, рамизанниң ахирқи күнлири вә роза һейтта шинҗаңға бардим. Үрүмчи вә турпанни зиярәт қилдим. Мән көргәнлиримни ‛иқтисадшунас‚ журнили үчүн яздим вә бу мақалә мәзкур журналниң обзор сәһиписидә елан қилинди. Журнилимизниң хитай тоғрулуқ ‛чоң сәкрәп илгириләш‚ (Jumped Up) намлиқ рәқәмлик аваз пирограммиси (Podcast) му бар. Мән шинҗаңда көргәнлиримни бу пирограмма үчүнму тәйярлаймән. Шинҗаңда кишиләрниң динға ишәнмәслик әркинлики алаһидә қоғдалған. Йәни кишиләрниң динни етиқади партийәниң идийәси вә сияситигә мас кәлсә қоғдилидикән. Лекин кишиләрниң ибадәт қилиш әркинлики қоғдалмайдикән. Кишиләр шинҗаңда рози туталмаслиқтин нарази икән. Мәсчитләрдә пәқәт яшанған әрләрнила көргили болидикән” .

 “шинҗаң гезити” ториниң хәвәр қилишичә, 3-айниң 27-күни, уйғур аптоном районлуқ партком секретари ма шиңрүй, пәләстин, мисири вә сүрийә қатарлиқ әрәб дөләтлириниң сиясий партийәлириниң тәкшүрүш өмикини үрүмчидә күтүвалғанда қилған сөзидә, “шинҗаң районидики вәзийәт инақ вә муқим, һәр қайси милләтләрниң кишилик һоқуқи толуқ капаләткә игә қилинди” дейилгән. Һалбуки, дәйвид рәниниң обзорида, уйғурларниң кишилик һоқуқ әркинликиниң әң муһим қисми болған диний етиқад әркинликиниң чәкләнгәнлики ениқ көрситилгән.

Тәтқиқатчи вә паалийәтчи абдувәли аюп әпәнди дәйвид рәниниң иқтисадшунас журнилида елан қилған мақалиси һәққидә мундақ деди: “мән йеқинда вәтәндин чиққан 15 уйғур билән тәпсилий сөһбәт ели бардим. Бу 15 уйғурниң дегәнлири билән дәйвид рәнниң мақалидә ейтқанлири охшап кетиду. У вәтәндики диний һаят тоғрулуқ тоғра учур бәргән”.

Абдувәли аюп әпәнди дәйвид рәниниң мақалисидә оттуриға қоюлғанларни муәййәнләштүрүп, хитай һөкүмитиниң атеизмчиларни вә диндин янғанларни қоллап, динға етиқад қилидиған хәлққә, болупму уйғурларға зәрбә бериватқанлиқини илгири сүрди. У мундақ деди: “миниң игилишимчә, вәтәндә уйғурлар хитай һөкүмитиниң зиянкәшликидин сақлиниш вә өзини қоғдаш үчүн өзлири халимиған сөз-һәрикәтләрни қилишқа мәҗбур болуватиду” .

Уйғур кишилик һоқуқ қурулуши тәтқиқат мәркизиниң директори һенрик шаҗевски (Henryk Szadziewski) радийомиз зияритини қобул қилип, дәйвид рәниниң мақалиси үстидә тохтилип мундақ деди:

 “<иқтисадшунас> журнилида елан қилинған бу мақалидә, бу журналниң мухбири рамизанниң ахирқи күнлири вә роза һейтта уйғур райониға берип, у йәрдики динни һаят һәққидә тәпсилий үчүн бәргән. язғучи уйғур районидики диний әркинликниң чәклинишигә болған күчлүк тәнқидий көз қаришини ипадилигән. Көзитиш вә тәкшүрүш арқилиқ хитай даирилири дегәндәк кишиләрниң диний әркинликкә һөрмәт қилмайдиғанлиқини көрсәткән. Биз бир қанчә йилдин буян, (уйғур районидики) кишиләрниң диний етиқад вә пикир әркинликиниң чәклимигә учурғанлиқи һәққидә көплигән доклат елан қилдуқ. Шуңа мениңчә бу мухбир нурғун кишиләрниң йиллардин буян хатирилигәнлирини вә елан қилған доклатлириниң тоғра икәнликини өз көзи билән көрүп испатлиған” .

Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати асия бөлүминиң муавин мудири мая ваң (Maya Wang) йеқинда уйғур аптоном районлуқ хәлқ қурултийи даимий комитети тәрипидин түзитиш киргүзүлүп мақулланған вә иҗра қилинишқа башлиған “уйғур аптоном райониниң диний ишлар низами” арқилиқ хитай компартийәсиниң идеологийәсиниң һәқиқий дин сүпитидә тәшвиқ қилинғанлиқини вә бу бәлгилиминиң нурғун нуқтилирида ши җинпиңниң 2016-йили йолға қойған динларни хитайчилаштуруш идийәси әкс әткәнликини билдүргән иди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.