"уйғур ирқий қирғинчилиқи" ни етирап қилған литва билән хитайниң дипломатик мунасивити кризисқа дуч кәлди

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2021-08-10
Share
Литва хитай уйғурларға ирқий қирғинчилиқ йүргүзүватиду дәп җакарлиди
Yettesu

Балтиқ деңиз бойидики 3 милйонлуқ нопусқа игә литва җумһурийити бу йилниң март айлирида хитайниң бесимлириға пәрва қилмиған һалда хитай тәрипидин явропани парчилаш мәқситидә қуруп чиқилған 1+17 иттипақидин чекинип чиқип һәм хитайни һәм явропани һәйран қалдурғаниди. Бу дөләт йәнә хитайниң қаттиқ қарши чиқишиға қаримай бу йил 19-май хитайниң уйғурлар үстидин йүргүзүватқан бастуруш сиясәтлирини "ирқий қирғинчилиқ" вә "инсанийәткә қарши җинайәт" дәп етирап қилип, хитайниң җениға тәгкәниди. Бу қетим у тәйвәнниң литвада "тәйвән" дегән нам билән вакаләтхана қурушиға иҗазәт бәргән. Нәтиҗидә, хитай билән болған дипломатик мунасивити зор дәриҗидә бузулған. Литва өткән айда бу йилниң күз пәслигичә тәйвәндә вакаләтхана қуридиғанлиқини вә тәйвән билән һәр түрлүк сода һәмкарлиқлирини рәсмий башлайдиғанлиқини җакарлиғаниди.

"фирансийә авази" ниң 10-авғусттики "хитай рәһбәрлири литвадики әлчисини қайтуруп кетидиғанлиқини җакарлиди, литваниңму хитайдики әлчисини қайтуруп кетишини тәләп қилди" намлиқ хәвиридә баян қилинишичә, тәйвәнниң литвада "тәйвән" дегән нам билән вакаләтхана қурушидин илгири, хитай тәрәп литва һөкүмәт даирилири билән қайта-қайта сөһбәт елип барған һәмдә буниң "икки дөләтниң мәнпәәтигә зиянлиқ" икәнликини тәкрар әскәрткән. Һалбуки, литва хитайниң тәһдитлиригә писәнт қилмиған. Тәйвәнниң пайтәхт рига шәһиридә "тәйвән" дегән нам билән вакаләтхана қурушиға иҗазәт бәргән. Буниң билән хитай билән болған дипломатик мунасивитини кризисқа патурушқа җүрәт қилалиған тунҗи явропа дөлити болуп қалған.

Хитай һөкүмити 10-авғуст язма баянат елан қилип литвадики әлчисини қайтуруп кетидиғанлиқини җакарлиған һәмдә литваниңму хитайдики әлчисини қайтуруп кетишини тәләп қилған. Хитай баянатта мундақ дегән: "литва һөкүмити хитайниң қайта-қайта сөһбәтлишиши вә ортақ мәнпәәтни көйдүрмәслик тоғрисидики агаһландурушлириға қаримай, тәйвән даирилириниң литвада ‹тәйвән' дегән намда вакаләтхана қурушиға иҗазәт беридиғанлиқини җакарлиди. Бу икки дөләтниң дипломатик мунасивәт қуруш әһдинамисиниң роһиға тамамән хилап, хитайниң игилик һоқуқи вә земин пүтүнлүкигә қилинған еғир дәриҗидики зиянкәшлик. Хитай һөкүмити буниңға қәтий қарши туриду. Биз хитайниң литвадики баш әлчисини қайтуруп кетишни қарар қилдуқ вә литваниңму хитайдики баш әлчисини қайтуруп кетишини тәләп қилимиз".

Литва-хитай мунасивәтлиридики дипломатик бузулушниң зор вәқә һесаблинидиғанлиқини тәкитлигән түркийәдики истратегийә мутәхәссиси доктор әркин әкрәм әпәнди бу һәқтә тохталғанда, хитайниң тәйвәнниң мустәқиллиқидин қаттиқ әнсирәватқанлиқини, буниң үчүн кәскин тәдбирләрни қоллинишқа теришиватқанлиқини ипадә қилди.

Хитайниң баянатида йәнә шундақ ибариләргә орун берилгән: "хитай тәрәп литва тәрәпниң хаталиқлирини түзитишини агаһландуриду, дуняда бирла хитай бар, җуңхуа хәлқ җумһурийити һөкүмити пүтүн хитайға вәкиллик қилидиған бирдин бир қанунлуқ һөкүмәт. Бир хитай пиринсипи хәлқаралиқ мунасивәттә етирапқа еришкән өлчәм вә хәлқ´ара җәмийәт қобул қилған асасий уқум, хитайниң башқа дөләтләр билән болған мунасивитиниң сиясий асаси. Хитай һөкүмити вә хәлқиниң вәтәнниң бирликини әмәлгә ашуруш ирадиси қилчә тәврәп қалмайду. Дөләтниң игилик һоқуқи һәм земин пүтүнлүкини қоғдаштики қизил сизиққа чеқилишқа болмайду. Биз тәйвән даирилириниму агаһландуримиз, тәйвән мустәқиллиқи пәқәтла бир әҗәл йолидур, хәлқарада бөлгүнчилик қилишқа урунуш һәрикәтлири һәргиз нәтиҗигә еришәлмәйду".

Бу баянаттин хитайниң нәқәдәр биарам болғанлиқини көрүвелишқа болидиғанлиқини әскәрткән германийәдики уйғур зиялийси пәрһат муһәммиди әпәнди, алди билән литва хәлқиниң җасарити тоғрисида қисқичә тохтилип өтти. У сөзидә уйғурларниң литва хәлқигә нисбәтән чоңқур бир һөрмити барлиқини, башқа явропа дөләтлириниңму литвадин үлгә елип, хитай билән болған мунасивәтлирини ислаһ қилишини үмид қилидиғанлиқини билдүрди.

Германийәдә нәшрдин чиқидиған "әйнәк" журнили 10-авғуст елан қилған "хитай литваниң баш әлчисини қоғлап чиқарди" намлиқ хәвәрдә һәмдә "дуня" гезити елан қилған "кичик литваниң хитай билән қаршилишиши" намлиқ хәвәрләрдә баян қилинишичә, литваниң хитайни бир чәткә қайрип қоюп тәйвән билән болған мунасивәтни күчәйтиши шундақла явропа иттипақиға әза дөләтләрни икки йилдин буян хитай билән болған мунасивәттин агаһландурушни давамлаштуруп келиши явропа иттипақиға бәлгилик тәсир көрсәтмәктикән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт