Адриан зенз: 2040-йилғичә 4.5 Миллион уйғур нопуси йоқилиду

Мухбиримиз әзиз
2021-08-25
Share
lager-urumchi-turpan-reuters.jpg Үрүмчи билән турпанниң арилиқиға селинған "тәрбийәләш лагери" ниң сиртқи көрүнүши. 2018-Йили 4-сентәбир.
REUTERS

Йеқинқи мәзгилләрдә уйғурлар дуч келиватқан ғайәт зор көләмлик вә системилиқ сиясий бастуруш һәркитиниң әмилийәттә ирқий қирғинчилиқ икәнлики тоғрисида көплигән пикирләр оттуриға чиқиватқан иди. Буниңға әгишипла барлиққа кәлгән қарши пикирләр хитай һөкүмитиниң бивастә инкар пикирлири асасида мәлум болған һәмдә ирқий қирғинчилиқ һәққидики әйибләшниң әмилийәттә "ғәрп дунясидики дүшмән күчләрниң қара сүркәш оюни" икәнлики алаһидә тәкитләнгән иди. Вашингтон шәһридики "комунизим қурбанлири хатирә фонди" ниң тәтқиқатчиси, доктур адрян зензниң "уйғурларниң нопус үстүнлүкини өзгәртиш қурулуши: бейҗиң даирилириниң җәнубий шинҗаңдики нопусни әлалаштуруш истратегийәси һәққидә тәһлил" темисидики доклати 24-авғуст күни ғәрп дунясидики илмий әсәрләр нәшриятчилиқида байрақдарлиқ орнида туруватқан "тәйлор вә франсис гуруһи" башқуришидики "оттура асия тәкшүрүши" журнилиниң 2021-йиллиқ авғуст санида рәсмий елан қилинди.

Мәзкур доклаттики дәлил-испат тәриқисидә тәртип бойичә берилгән һөкүмәт һөҗҗәтлири хитай компартийәсиниң ғәрәзлик вә мәқсәдлик һалда уйғурларниң нопусини тәбиий көпийиштин чәкләватқанлиқини намайән қилиду. Униңда көрситилишичә, буни әмәлгә ашуруш үчүн хитай һөкүмити мәҗбурий түс алған туғут чәкләш тәдбирлири, лагирларға қамаш вә башқа милләтләргә тойлаштуруш чарилирини иҗра қилмақта икән. Навада әһвал мушу тәриқидә давам қилса 2040-йилиға барғанда пүткүл уйғур миллиитниң көпийиш нисбитидә төт йерим милйон уйғурниң кемийип кетиши еһтималға толиму йеқин икән.

Апторниң баян қилишичә, хитай һөкүмити бу тәдбирләрни иҗра қилишта алаһидә күч сәрп қилған нуқтиларниң бири уйғурлар көпрәк маканлашқан қәшқәр, хотән, ақсу қатарлиқ вилайәтләрдики уйғур нопусиниң шу җайдики нопус нисбитидә мутләқ үстүнлүкни игилиши, хитай нопусиниң уларға селиштурғанда "аз санлиқ" болуп қалғанлиқидәк "тәтүр реаллиқни өзгәртиш" урунуши икән. Хитай һөкүмитиниң бу җайлардики уйғур нопусиниң мутләқ үстүнлүкни игилиши хитай мәтбуатлирида "нопус қурулмисини әлалаштуруш" дәп аталған. Бу тәбир бойичә болғанда тарим вадисидики һәрқайси наһийә вә шәһәрләрдә хитай нопусиниң игилигән нисбити ‍уйғур нопусиниң нисбитидин ешип чүшкәндә "нопусниң әлалашқанлиқи" әмәлгә ашқан һесаплинидикән.

Алақидар мутәхәссисләрниң баянлирида көрситилишичә, бу хил қипялиңач мәнидики "һөкүмран милләтниң нопус нисбитини мутләқ үстүн орунға чиқириш" нәзирийиси 1940-йилларда натсистлар германийәси дәвридә кәң көләмдә иҗра қилинған тәдбирләрниң бири икән. Униңда "арян миллитиниң алий ириқ икәнлики һәмдә уларниң нопустики әлалиқ орнини капаләткә игә қилиш чақириқлири" әйни вақитта көпләп базар тапқан икән. Әмдиликтә болса хитай һөкүмити ашуниңға охшап кетидиған һадисини йәнә бир қетим оттуриға чиқиришқа урунмақта икән. Йәнә келип бу хил "нопусни әлалаштуруш қурулуши" ни хитай һөкүмити ашкара һалда "нопус қурулмси вә нопус бихәтәрликиниң муһимлиқини диққәттин сақит қилмиған һалда терорлуқниң алдини елиштики тәдбир қатарида иҗра қилиш" ни тәкитлимәктә икән.

"тәйлор вә франсис гуруһи" ниң бу һәқтики обзорида уйғурларниң хитайлардин пүтүнләй пәрқлиқ болған миллий вә диний кимлики, уларниң оттура асия билән болған тарихий бағлиниши қатарлиқлар алаһидә тәкитлиниш билән биргә, доктур адрян зензниң тәтқиқат мақалисидики баянлар асасида хитай һөкүмитини системилиқ ирқий қирғинчилиқ қиливатиду, дәп қарашниң пүтүнләй әмилийәткә уйғун икәнлики, йәнә келип бу һәқтики мунасивәтлик буйруқларниң бирдәк бейҗиңдин келиватқанлиқи ейтилиду. Йәнә бир яқтин мақалида оттуриға қоюлған көзқарашлар бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң "қирғинчилиқниң алдини елиш вә қирғинчилиқни җазалаш әһдинамси" дики қирғинчилиқ маддилириниң көп қисминиң нөвәттә уйғурларниң бешиға кәлгәнлики, шундақ болғанлиқи үчүн уйғурлар дуч келиватқан бу бастуруш һәркитини "21-әсирдики йеңи ирқий қирғинчилиқ" дәп аташқа болидиғанлиқини алға сүриду. Чүнки адрян зенз өзи ейтқандәк бу доклат хитай һөкүмитиниң "шинҗаң мәслисини һәл қилиш үчүн уйғурларниң нопус қурулмисини өзгәртиш вә әлалаштуруш әң үнүмлүк чарә" дегән нуқтиинәзирини толуқ әкс әттүридикән.

Адрян зензниң бу һәқтики ейтқанлириға асасланғанда кәлгүси 20 йилда тарим вадисидики уйғурларниң нопуси бирнәччә милйон төвәнләш бәдилигә хитай нопусиниң бу җайлардики ешиш нисбити 25 пирсәнткә йетидикән. Бундақ болғанда нопус сани җәһәттә азайған милләтни контрол қилиш вә асмилатсийә қилиш техиму асанға чүшидикән. Һәммидинму бәкрәк қабаһәтлик болғини хитай һөкүмитиниң нәзиридә уйғурларни "чатақниң мәнбәси" дәп қарашниң өзи буниңдин илгирики вақитларда оттуриға қоюлған "зираәтләр арисидики зияндаш чөпләрни химийиви дора чачқандәк дорилап йоқитиш керәк" дегән мәнтиқиниң әмилийәткә тәдбиқлиниши икән.

Доктур адрян зензниң бу мақалиси 24-авғусттин башлап "тәйлор вә франсис гуруһи" ниң ториға чиқириветилгән болуп, халиған кишиниң бу мақалини көрәлиши техиму көп кишиләрниң уйғур қирғинчилиқи мәсилисини чүшинишигә оңайлиқ яритидикән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт