Уйғурлар учраватқан ирқий қирғинчилиқни тохтитиш үчүн һәмкарлишиш тоғрилиқ тор сөһбәт йиғини өткүзүлди

Мухбиримиз җәвлан
2020-10-28
Share
uaa-yehudiy-toryighin-tor-yighin.jpg Америка уйғур бирләшмиси америкадики йәһудий җамаәт әрбаблирини тәклип қилип, уйғур қирғинчилиқини тохтитиш үчүн һәмкарлишиш тоғрилиқ өткүзгән тор сөһбәт йиғинидин көрүнүш. 2020-Йили 27-өктәбир.
Photo: RFA

Илгирики хәвәрлиримиздә мәлум болғинидәк, бу әсирдә уйғурлар дуч кәлгән зор көләмлик тутқун қилиш вә инсан қелипидин чиққан зулумлар хәлқараға ашкариланғандин кейин бу мәсилә чоң дөләтләрдин кичик дөләтләргичә, сиясийонлардин тартип авам хәлққичә көңүл бөлидиған мәсилигә айланди. Б д т кишилик һоқуқ кеңишиниң бир нәччә қетимлиқ йиғинлирида бу мәсилә оттуриға қоюлуп, һәққанийәтни яқлайдиғанлар билән мәнпәәтни яқлайдиғанлар икки яққа айрилди. Омумән ейтқанда, уйғурлар мәсилиси арқилиқ дуняниң виҗданиға соал қоюлди, дөләтләрниң образиға номур қоюлди. Мусулманлар дуняси бу қирғинчилиққа сүкүт қилған болса, йәһудийлар җамаити орнидин дәс турди. Чүнки улар ирқий қирғинчилиқниң немиликини билидиған, коммунист хитайниң маһийәттә өтмүштики натсистларға охшайдиғанлиқини тонуп йәткән хәлқ болуп, уйғурларға көңүл бөлүш арқилиқ тарихтики балайиапәтниң қайта тәкрарлинишиға һәргиз йол қоймайдиғанлиқини қайта-қайта билдүрүп кәлди.

27-Өктәбир америка уйғур бирләшмиси америкадики йәһудий җамаити әрбаблирини тәклип қилип, уйғур қирғинчилиқини тохтитиш үчүн һәмкарлишиш тоғрилиқ тор сөһбәт йиғини өткүзди, өтмүштики йәһудий қирғинчилиқидин кейин дуняға җакарланған бундақ җинайәт әмди «қайта тәкрарланмайду» дегән җинайәтниң бүгүн тәкрарлиниватқанлиқи, буни тохтитишта йәһудий җамаити вә башқа һәққанийәтчи күчләр билән һәмкарлишип, бу қирғинчилиқни тохтитиш үчүн үнүмлүк хизмәтләрни қилиш тоғрилиқ муһакимә елип барди.

Бу сөһбәткә американиң сабиқ хәлқара диний етиқад әркинлики баш әлчиси раби дәвид сапирстес (David Saperstein), лос-анжелис йәһудий диний җәмийити әзаси, язғучи раби клайин майлис ханим (Klein Miles), америка уйғур бирләшмисиниң рәиси қуззат алтай, һәйәт әзаси әлфидар илтәбир, лагер шаһити меһригүл турсун қатарлиқлар қатнашти.

Дәвид сапирстен әпәнди алди билән сөз қилип, американиң хирстиян җамаитиниң диний әркинликинила әмәс, дунядики зиянкәшликкә учриғучи етиқадчи амминиң, җүмлидин уйғурларниң диний әркинликини қоғдайдиғанлиқини билдүргәндин кейин, бүгүнки күндә уйғурларниң өткән әсирдә йәһудийлар учриған ирқий қирғинчилққа учраватқанлиқини, дуняниң һәр қандақ җайида йүз бәргән ирқий қирғинчилиқниң маһийәттә бир-биригә охшайдиғанлиқини, хитай һөкүмитиниң бу җинайәтни йошуруп, системилиқ һалда дөләт терроризми йүргүзүватқанлиқини, өзигә дүшмән һесаблиған хәлқниң җениға вә мелиға қәст қиливатқанлиқини оттуриға қойди; андин бу җинайәтни тосуш үчүн бирликтә һәрикәт қилиш, кимниң қолидин немә кәлсә шуни қилиш керәкликини билдүрди. Тунҗи қәдәмдә, хитайда қул орнида ишләватқанларниң әмгәк мәһсулатлирини чәкләш, униң алдини елиш қанунини мақуллитиш үчүн тиришчанлиқ көрситишни тәкитлиди. У йәнә америка дөләт мәҗлисидики марко робийо, тед круз қатарлиқ сенаторларниң бу ишқа давамлиқ көңүл бөлүватқанлиқини, 2-қетимлиқ президент сайлимидин кейинла уйғурларниң һоқуқини қоғдайдиған, хитайниң бу җинайитини тохтитишқа түрткә болидиған қанун-сиясәтләрни мақуллитиш үчүн күч чиқиридиғанлиқини билдүрди.

Америка уйғур бирләшмисиниң рәиси қуззат алтай сөз қилип, уйғурларниң һазир хәтәрлик вәзийәттә икәнликини әслитип өтти. У мисир, сәуди әрәбистан, һиндонезийә қатарлиқ мусулман дөләтләрниң уйғурларни та һазирғичә хитайға қайтуруп бериватқанлиқини, уйғурларниң өзини қутқузуш үчүн һәр тәрәптин ярдәм издәватқанлиқини, мушундақ әһвалда америкадики йәһудий җамаитиниң уйғурлар үчүн қозғилишиниң америкадики уйғур җамаити үчүнла әмәс, лагерға соланған милйонлиған уйғурниң қутулуши үчүн муһим әһмийәткә игә икәнликини оттуриға қойди.

Қуззат алтай йәнә хитай һөкүмитиниң зиянкәшликкә учриған бир уйғурниң оғли болуш сүпити билән йиғин әһлигә өзиниң һекайисини сөзләп бәрди. У хитай һөкүмитидин уруғ-туғқанлирини қоюп беришни тәләп қиливатқан уйғурларниң омумий бир еқим болуп, ирқий қирғинчилиққа қарши күч болуп шәкилләнгәнликини билдүрди. У сөзиниң ахирида, лагерда азаб чекиватқан, өлүватқан уйғурларни қутқузуштин башқа пиланиниң йоқ икәнликини, бу бигунаһ җанларни қутқузуш үчүн йәһудий җамаити билән бирликтә һәрикәтлиниш керәкликини тәкитлиди.

Лагер шаһити меһригүл турсун бу сөһбәттә өзиниң хиттайда йолуққан қорқунчлуқ қисмәтлирини сөзләп бәрди. У гуаңҗу шәһиридә оқуш давамида учриған тәңсиз муамилилирини, хитай сақчилириниң тунҗи қетим өзини уйғур оқуғучилар билән биллә тутуп сорақ қилғанлиқини, хитайдин көңли совуп мисирға чиқип оқуғанлиқини, 2015-йил 3-айда хитайға қайтип келип, үрүмчи айродромида тутқун қилинғандин хитайда йолуққан қорқунчлуқ лагер һаятини тәпсилий баян қилди. У сөзидә мухбирларниң даим униңдин: «сиз лагерда ятқанда балиңиз вә уруғ-туғқанлириңизни сеғиндиңизму?» дегән соалиға дуч кәлгәнликини тилға елип: «қамақта ятқанда ким маңа су берәр, ким маңа нан берәр, бир дәм болсиму ухливалсам дегәннила ойлайдиған гәп. Нурғун аяллар бундақ муһитта адәм өлүвелишни ойлайду, әмма өлүшкиму йол қоюлмайду. Өлүп кәтсә азабтин қутулған болиду, болмиса давамлиқ қийнилиду,» деди. Униң бу баянлири лагерда һелиһәм давам қиливатқан қәбиһ зулум, қийин-қистақ вә инсанлар унтуп қеливатқан паҗиәни қайта әсләтти.

Лос-анжелис йәһудий диний җәмийити әзаси, язғучи раби клайин майлис ханим бу сөһбәттә аңлиған ечинишлиқ һекайиләрдин тәсирләнгәнликини билдүрүп: «бу һекайиләр әмәлийәттә һәммимизниң һекайиси,» деди. У натсистлар дәвридә қирғин қилинған йәһудийлар, камбоджа, әрменийә, риванда, дарфор қатарлиқ җайларда йүз бәргән ирқий қирғинчилиқтин аман қалған шаһитларниң исми вә һекайисиниң бир-биригә охшимайдиғанлиқини, уни кишиләргә билдүрүш, тонутуш вә әслитиштә у шаһидниң һекайиси, исим-шәрипи, йәни хас бәлгисиниң толиму муһимлиқини оттуриға қоюп: «биз милйонлиған адәм зиянкәшликкә учриди дейиш арқилиқ дунядики ирқий қирғинчилиқларни бир-биридин пәрқләндүрүп, тонутуп болалмаймиз. Шуңа бир адәмниң һекайиси арқилиқ миңлиған адәмниң һекайисини аңлитиш керәк. Мән меһригүлниң намини унтуп қалмаслиққа, зиянкәшликкә учриған хәлқниң ичидин чиққан бир шәхсниң исмини әстә тутушқа чақиримән. Бир шәхсниң һекайисини аңлаш вә униңға ярдәм қилиш арқилиқ көплигән адәмгә ярдәм қилалаймиз,» деди.

Сөһбәтниң ахирида бу йиғинға риясәтчилик қилған америка уйғур бирләшмисиниң хадими мәкс гиблер сөз қилип, мәзкур тәшкилатта хизмәт қиливатқандин буян уйғурларға аит паҗиәлик һекайиләрни һәр күни аңлап келиватқанлиқини, америкада яшаватқан уйғурларниңму әмәлийәттә хитай компартийәсиниң зиянкәшликигә учраватқанлиқини ейтти; андин нөвәттә хитайниң бу җинайитини тосушта алди билән «уйғур мәҗбурий әмгәкниң алдини елиш қануни» ни америка дөләт мәҗлисидә мақуллитишниң муһимлиқини, шуңа америкадики йәһудий җамаитиниң өзи турушлуқ штатниң сенаторлириға хәт йезип, телефон уруп, бу ишқа күч чиқиришини үмид қилидиғанлиқини билдүрди.

Сиясий көзәтчиләрниң қаришичә, мусулманлар дунясиниң диққити һазир йеқинда фирансийәдә йүз бәргән «пәйғәмбәрни һақарәтләш» вәқәсигә мәркәзлишип қалған болуп, әрдоған һөкүмитиму франсийәни әйибләп фирансийә маллирини байқут қилишқа чақириқ қилған. Ислам һөкүмәтлириниң хитайниң исламийәткә вә мусулманларға қилған дәпсәндичиликигә зуван сүрмәй, фирансийәдики вәқәни көтүрүп чуқан селиши һәққанийәт өлчиминиң сиясий ғәрәзгә қурбан қилиниши һесаблинидикән. Бундақ вәзийәттә йәһудий җамаити уйғурларға йәнила давамлиқ көңүл бөлүватқан, бу дәваға игә чиқиватқан болуп, америка уйғур бирләшмиси өткүзгән бу қетимлиқ паалийәт шуниң бир мисали икән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.