Uyghurlar uchrawatqan irqiy qirghinchiliqni toxtitish üchün hemkarlishish toghriliq tor söhbet yighini ötküzüldi

Muxbirimiz jewlan
2020-10-28
Share
uaa-yehudiy-toryighin-tor-yighin.jpg Amérika Uyghur birleshmisi amérikadiki yehudiy jama'et erbablirini teklip qilip, Uyghur qirghinchiliqini toxtitish üchün hemkarlishish toghriliq ötküzgen tor söhbet yighinidin körünüsh. 2020-Yili 27-öktebir.
Photo: RFA

Ilgiriki xewerlirimizde melum bolghinidek, bu esirde Uyghurlar duch kelgen zor kölemlik tutqun qilish we insan qélipidin chiqqan zulumlar xelq'aragha ashkarilan'ghandin kéyin bu mesile chong döletlerdin kichik döletlergiche, siyasiyonlardin tartip awam xelqqiche köngül bölidighan mesilige aylandi. B d t kishilik hoquq kéngishining bir nechche qétimliq yighinlirida bu mesile otturigha qoyulup, heqqaniyetni yaqlaydighanlar bilen menpe'etni yaqlaydighanlar ikki yaqqa ayrildi. Omumen éytqanda, Uyghurlar mesilisi arqiliq dunyaning wijdanigha so'al qoyuldi, döletlerning obrazigha nomur qoyuldi. Musulmanlar dunyasi bu qirghinchiliqqa süküt qilghan bolsa, yehudiylar jama'iti ornidin des turdi. Chünki ular irqiy qirghinchiliqning némilikini bilidighan, kommunist xitayning mahiyette ötmüshtiki natsistlargha oxshaydighanliqini tonup yetken xelq bolup, Uyghurlargha köngül bölüsh arqiliq tarixtiki balayi'apetning qayta tekrarlinishigha hergiz yol qoymaydighanliqini qayta-qayta bildürüp keldi.

27-Öktebir amérika Uyghur birleshmisi amérikadiki yehudiy jama'iti erbablirini teklip qilip, Uyghur qirghinchiliqini toxtitish üchün hemkarlishish toghriliq tor söhbet yighini ötküzdi, ötmüshtiki yehudiy qirghinchiliqidin kéyin dunyagha jakarlan'ghan bundaq jinayet emdi "Qayta tekrarlanmaydu" dégen jinayetning bügün tekrarliniwatqanliqi, buni toxtitishta yehudiy jama'iti we bashqa heqqaniyetchi küchler bilen hemkarliship, bu qirghinchiliqni toxtitish üchün ünümlük xizmetlerni qilish toghriliq muhakime élip bardi.

Bu söhbetke amérikaning sabiq xelq'ara diniy étiqad erkinliki bash elchisi rabi dewid sapirstés (David Saperstein), los-anzhélis yehudiy diniy jem'iyiti ezasi, yazghuchi rabi klayin maylis xanim (Klein Miles), amérika Uyghur birleshmisining re'isi quzzat altay, hey'et ezasi elfidar iltebir, lagér shahiti méhrigül tursun qatarliqlar qatnashti.

Dewid sapirstén ependi aldi bilen söz qilip, amérikaning xirstiyan jama'itining diniy erkinlikinila emes, dunyadiki ziyankeshlikke uchrighuchi étiqadchi ammining, jümlidin Uyghurlarning diniy erkinlikini qoghdaydighanliqini bildürgendin kéyin, bügünki künde Uyghurlarning ötken esirde yehudiylar uchrighan irqiy qirghinchilqqa uchrawatqanliqini, dunyaning her qandaq jayida yüz bergen irqiy qirghinchiliqning mahiyette bir-birige oxshaydighanliqini, xitay hökümitining bu jinayetni yoshurup, sistémiliq halda dölet térrorizmi yürgüzüwatqanliqini, özige düshmen hésablighan xelqning jénigha we méligha qest qiliwatqanliqini otturigha qoydi؛ andin bu jinayetni tosush üchün birlikte heriket qilish, kimning qolidin néme kelse shuni qilish kéreklikini bildürdi. Tunji qedemde, xitayda qul ornida ishlewatqanlarning emgek mehsulatlirini cheklesh, uning aldini élish qanunini maqullitish üchün tirishchanliq körsitishni tekitlidi. U yene amérika dölet mejlisidiki marko robiyo, téd kruz qatarliq sénatorlarning bu ishqa dawamliq köngül bölüwatqanliqini, 2-qétimliq prézidént saylimidin kéyinla Uyghurlarning hoquqini qoghdaydighan, xitayning bu jinayitini toxtitishqa türtke bolidighan qanun-siyasetlerni maqullitish üchün küch chiqiridighanliqini bildürdi.

Amérika Uyghur birleshmisining re'isi quzzat altay söz qilip, Uyghurlarning hazir xeterlik weziyette ikenlikini eslitip ötti. U misir, se'udi erebistan, hindonéziye qatarliq musulman döletlerning Uyghurlarni ta hazirghiche xitaygha qayturup bériwatqanliqini, Uyghurlarning özini qutquzush üchün her tereptin yardem izdewatqanliqini, mushundaq ehwalda amérikadiki yehudiy jama'itining Uyghurlar üchün qozghilishining amérikadiki Uyghur jama'iti üchünla emes, lagérgha solan'ghan milyonlighan Uyghurning qutulushi üchün muhim ehmiyetke ige ikenlikini otturigha qoydi.

Quzzat altay yene xitay hökümitining ziyankeshlikke uchrighan bir Uyghurning oghli bolush süpiti bilen yighin ehlige özining hékayisini sözlep berdi. U xitay hökümitidin urugh-tughqanlirini qoyup bérishni telep qiliwatqan Uyghurlarning omumiy bir éqim bolup, irqiy qirghinchiliqqa qarshi küch bolup shekillen'genlikini bildürdi. U sözining axirida, lagérda azab chékiwatqan, ölüwatqan Uyghurlarni qutquzushtin bashqa pilanining yoq ikenlikini, bu bigunah janlarni qutquzush üchün yehudiy jama'iti bilen birlikte heriketlinish kéreklikini tekitlidi.

Lagér shahiti méhrigül tursun bu söhbette özining xittayda yoluqqan qorqunchluq qismetlirini sözlep berdi. U gu'angju shehiride oqush dawamida uchrighan tengsiz mu'amililirini, xitay saqchilirining tunji qétim özini Uyghur oqughuchilar bilen bille tutup soraq qilghanliqini, xitaydin köngli sowup misirgha chiqip oqughanliqini, 2015-yil 3-ayda xitaygha qaytip kélip, ürümchi ayrodromida tutqun qilin'ghandin xitayda yoluqqan qorqunchluq lagér hayatini tepsiliy bayan qildi. U sözide muxbirlarning da'im uningdin: "Siz lagérda yatqanda balingiz we urugh-tughqanliringizni séghindingizmu?" dégen so'aligha duch kelgenlikini tilgha élip: "Qamaqta yatqanda kim manga su bérer, kim manga nan bérer, bir dem bolsimu uxliwalsam dégennila oylaydighan gep. Nurghun ayallar bundaq muhitta adem ölüwélishni oylaydu, emma ölüshkimu yol qoyulmaydu. Ölüp ketse azabtin qutulghan bolidu, bolmisa dawamliq qiynilidu," dédi. Uning bu bayanliri lagérda hélihem dawam qiliwatqan qebih zulum, qiyin-qistaq we insanlar untup qéliwatqan paji'eni qayta esletti.

Los-anzhélis yehudiy diniy jem'iyiti ezasi, yazghuchi rabi klayin maylis xanim bu söhbette anglighan échinishliq hékayilerdin tesirlen'genlikini bildürüp: "Bu hékayiler emeliyette hemmimizning hékayisi," dédi. U natsistlar dewride qirghin qilin'ghan yehudiylar, kambodzha, erméniye, riwanda, darfor qatarliq jaylarda yüz bergen irqiy qirghinchiliqtin aman qalghan shahitlarning ismi we hékayisining bir-birige oxshimaydighanliqini, uni kishilerge bildürüsh, tonutush we eslitishte u shahidning hékayisi, isim-sheripi, yeni xas belgisining tolimu muhimliqini otturigha qoyup: "Biz milyonlighan adem ziyankeshlikke uchridi déyish arqiliq dunyadiki irqiy qirghinchiliqlarni bir-biridin perqlendürüp, tonutup bolalmaymiz. Shunga bir ademning hékayisi arqiliq minglighan ademning hékayisini anglitish kérek. Men méhrigülning namini untup qalmasliqqa, ziyankeshlikke uchrighan xelqning ichidin chiqqan bir shexsning ismini este tutushqa chaqirimen. Bir shexsning hékayisini anglash we uninggha yardem qilish arqiliq köpligen ademge yardem qilalaymiz," dédi.

Söhbetning axirida bu yighin'gha riyasetchilik qilghan amérika Uyghur birleshmisining xadimi meks giblér söz qilip, mezkur teshkilatta xizmet qiliwatqandin buyan Uyghurlargha a'it paji'elik hékayilerni her küni anglap kéliwatqanliqini, amérikada yashawatqan Uyghurlarningmu emeliyette xitay kompartiyesining ziyankeshlikige uchrawatqanliqini éytti؛ andin nöwette xitayning bu jinayitini tosushta aldi bilen "Uyghur mejburiy emgekning aldini élish qanuni" ni amérika dölet mejliside maqullitishning muhimliqini, shunga amérikadiki yehudiy jama'itining özi turushluq shtatning sénatorlirigha xet yézip, téléfon urup, bu ishqa küch chiqirishini ümid qilidighanliqini bildürdi.

Siyasiy közetchilerning qarishiche, musulmanlar dunyasining diqqiti hazir yéqinda firansiyede yüz bergen "Peyghemberni haqaretlesh" weqesige merkezliship qalghan bolup, erdoghan hökümitimu fransiyeni eyiblep firansiye mallirini bayqut qilishqa chaqiriq qilghan. Islam hökümetlirining xitayning islamiyetke we musulmanlargha qilghan depsendichilikige zuwan sürmey, firansiyediki weqeni kötürüp chuqan sélishi heqqaniyet ölchimining siyasiy gherezge qurban qilinishi hésablinidiken. Bundaq weziyette yehudiy jama'iti Uyghurlargha yenila dawamliq köngül bölüwatqan, bu dewagha ige chiqiwatqan bolup, amérika Uyghur birleshmisi ötküzgen bu qétimliq pa'aliyet shuning bir misali iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.