Amérikadiki "Sherq-gherb merkizi" ning analizida xitayning Uyghurlargha qaratqan "Irqiy qirghinchiliqi" ni qandaq toxtitish otturigha qoyulghan

Muxbirimiz erkin
2021-12-01
Share
Qazaq, rus, tatar we özbék hoquq qoghdighuchiliri xitayning Uyghurlargha qaratqan zulumini eyiblidi Nurghun xitay qoralliq saqchilirining nazariti astida yötkesh üchün poyiz istansisida tizip olturghuzup qoyulghan, közi téngiq, kishenlen'gen Uyghurlar.
news.sky.com

Xitayning Uyghur "Irqiy qirghinchiliqi" ni toxtitish we mejburiy emgek mehsulatlirining xelq'ara teminat zenjirini bulghushining aldini élishta, amérika we bashqa bezi libéral démokratik döletler bezi tedbirlerni alghan bolsimu, biraq hazirgha qeder xitayning herkitide chong ‍özgirish bolmidi. Buninggha qarita gherblik mutexessisler "Qandaq qilghanda xitayning qilmishini toxtitip, Uyghurlarni qoghdap qalghili, xelq'ara teminat zenjirini pakize tutquli bolushi mumkin?" digen mesilide dawamliq pikir yürgüzmekte.

Amérikadiki nupuzliq aqillar ambarlirining biri bolghan "Sherq-gherb merkizi" ning torida élan qilin'ghan bu heqtiki bir analizda, buninggha da'ir teklip-pikirler otturigha qoyulghan. Analizda körsitilishiche, libéral dökratik döletler xitay mejburiy emgek mehsulatlirining import qilinishini cheklesh, Uyghur musapirlirigha yardem bérish, bu ziyankeshlikning shahitlirigha hemdemde bolush, xitayning bu irqiy qirghinchiliqi we insaniyetke qarshi jinayetlirige xatime bérish üchün bésim ishlitishte, köp qirliq inkaslarni qayturushi kérek iken.

"Iqtisadiy diplomatiye we shinjangdiki irqiy qirghinchiliq" namliq bu analizni denwér uniwérsitéti joséf korbél xelq'ara tetqiqat inistitutining proféssori kollén héndirikis bilen pétérson xelq'ara iqtisad inistitutining mu'awin prézidénti markus noland qelemge alghan. Ular yuquriqi nuqtlarini ishqa ashurushta mumkin bolghan diplomatik we iqtisadiy chare-tedbirlerni analiz qilghan. Bu analizning aptorliridin biri bolghan markus noland ependining körsitishiche, Uyghurlarning nöwettiki weziyitige qarita libéral démokratik döletler qilishqa tégishlik töt nuqta bar iken.

Markus noland ependi 30-noyabir bu heqtiki mexsus ziyaritimizni qobul qilip, bu töt nuqtini sherhiylep ötti.

U mundaq deydu: "Aldi bilen biz shinjangda keng-kölemlik kishilik hoquq depsendichiliki boluwatqanliqi, nahayiti nurghun kishining xalighanche türmige tashlan'ghanliqi, diniy erkinlik we ipade erkinlikining qattiq cheklen'genliki, mejburiy tughmas qilish, qiyin-qistaq we ‍öltürüsh boluwatqanliqini bilimiz. Rayonda amérika hökümiti 'irqiy qirghinchiliq' dep békitken nahayiti éghir kishilik hoquq depsendichiliki yüz bermekte. Bu ehwalda bizning yetmekchi bolghan köp tereplimik nishanimiz bar. Bularning biri bu qilmishni toxtitishtur."

Markus nolandning éytishiche, ularning yene bir nishani, Uyghur mejburiy emgek mehsulatlirining amérika we bashqa döletlerning bazirigha kirishini tosush iken. Markus noland mundaq deydu: "Yene bir nishan shuki, meyli shinjangda yaki xitayning bashqa jaylirida bolsun, shinjangdin xitayning sherqiy ölkiliridiki zawutlargha yötkep kélin'gen emgek küchliri ishlepchiqarghan mehsulatlarning bashqa döletlerdin amérikagha kirmeslikige kapaletlik qilishtur. Biz bu depsendichilikning himayichisi yaki yardemchisi bolup qélishni xalimaymiz. Biz yene bu depsendichilikning ziyankeshlikige uchrighuchilargha quchaq échishtek simwulliq ishlarni qilishimiz, shundaqla rayondin qéchip chiqqan musapirlargha yardem bérishimiz kérek."

Analizda éytishiche, xitayning iqtisadiy, herbiy, diplomatiye küchi amérika hökümiti ilgiri "Irqiy qirghinchiliq" qildi, dep békitken döletlerdin perqliq bolup, xitay iqtisadining bek chong bolushi en'eniwiy iqtisadiy imbargo tedbirlirining ünümlük rol oynishini qiyinlashturmaqta iken. Analizda amérika we xelq'ara jem'iyetning rayon xaraktérlik we teminat zenjirige qaritilghan nishanliq import cheklimisini birleshtürüshi, shirket we shirket mes'ullirigha qarita nishanliq imbargo yürgüzüshi, b d t da otturigha qoyush, béyjing qishliq olimpikini bayqut qilishtek simwulliq tedbirlerni élishi kérekliki tekitlen'gen.

Markus noland ziyaritimizni qobul qilghanda, en'eniwiy iqtisadiy imbargo we ‍iqtisadiy diplomatiye arqiliq Uyghur élidiki "Irqiy qirghinchiliqqa" xatime bérishning mumkinchiliki körülmeywatqanliqini bildürdi.

U mundaq deydu: "Sizning su'alingizdiki tepsilatlargha kelsek, iqtisadiy imbargo we bashqa iqtisadiy diplomatiyeler arqiliq shinjangdiki irqiy qirghinchiliqqa xatime bergili bolamdu? buning jawabi belkim 'bolmaydu'. Chünki, tarix bizge iqtisadiy jaza peqet kichik döletlerge, xelq'araliq imbargo uniwérsal bolghanda, jazalash nishani shu siyasi hakimiyetning yadroliq qimmet ‍ölchimini nishan qilmighan bolsa, aqidighanliqini körsetti. Elwette, bu shertlerning héch biri xitaygha chüshmeydu."

Biraq bezi mutexessislerning qarishiche, bu mesilide en'eniwi iqtisadiy imbargoning roligha yenila sel qarashqa bolmaydiken. Kanadadiki ottawa uniwérsitéti qanun fakultétining xelq'ara toqunushlarni hel qilish sahesidiki mutexessis, "Kishilik hoquq tetqiqati we terbiyesi" merkizining dériktori, proféssor jon pekér (John Packer) 30-noyabir bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilghanda, iqtisadiy imbargoning xitayni mejburlash roli bar, dep qaraydighanliqini bildürdi. Uning éytishiche, dunyaning eyni chaghdiki ishlepchiqirish bazisi bolghan natsistlar gérmaniyesi buninggha misal bolalaydiken.

U ‍eger eyni waqitta gérmaniyening bu haliti tesirge uchrighan bolsa, belkim tarixning bashqichirek yézilishi mumkinlikini bildürdi. Jon pekér mundaq dédi: "‍Eger u eyni chaghda bu nuqtidin tesirge uchrighan bolsa, belkim tarixning bezi amillirida özgirish bolatti. Méningche, bu nuqta hazirqi ehwal bilen bek oxshap kétidu. Halbuki, xitay xelq'ara sodigha téximu qattiq tayinidu. Men iqtisadshunas bolmisammu, biraq manga u buninggha téximu qattiq tayinidighandek tesirat berdi. Mana bu uninggha bésim ishlitish halqisidur."

Uning körsitishiche, buning üchün gherb hökümetliri we shirketliri xitay mejburiy emgek mehsulatlirining bir parchisi bolmasliqi kérek iken.

Jon pekér mundaq dédi: "Biz buning hergiz bir parchisi bolmasliqimiz, meyli xitay özining siyasitini özgertsun yaki özgertmisun, buninggha xatime bérishimiz kérek idi. Méningche, xitay emeliyetchan bir aktiyor. Xitay da'iriliri choqum payda-ziyanni hésablaydu. Men xitayni chongqur iqtisadiy we ‍ijtima'iy xirisqa duch keldi, dep qaraymen. Méningche, u bu xil xirisqa uzun mezgil berdashliq bérelmeydu. Mana bu uning néme üchün barghanséri jiddiylishishi, téximu jiddiylishishi, jar sélishi we xapiliqlirining sewebidur. Uning Uyghurlar mesilisidiki siyasiti xata. Biraq xitayning bu xataliqini qobul qilishi qiyin'gha toxtawatidu."

"Sherq-gherb merkizi" ning toridiki analizda qeyt qilinishiche, xitaygha nishanliq iqtisadiy imbargo yürgüzüshte hökümetler alaqidar shirketlerning rehberlirige we siyasiy emeldarlargha imbargo qoyush bilan bir waqitta, rayon xaraktérliq nishanliq import cheklimisimu qoysa bolidiken. Analizda amérika qanunlirining buninggha imkaniyet béridighanliqi, kanada we en'giliye qatarliq döletlerningmu buninggha ‍oxshash qanunlirining barliqi tekitlen'gen. Markus nolandning éytishiche, amérika awam palatasi "Uyghur mejburi emgikining aldini élishi qanuni" ni tézraq maqullisa, bu amérika qanunlirini téximu kücheytish rolini oynaydiken.

Markus noland (Markus Noland) Uyghurlarning weziyitide özgirish bolmighanliqi, amérikaning yene qandaq tedbirlerni élishi kérekliki heqqidiki su'alimizgha qarita mundaq dédi: "Siz intayin muhim bir nuqtini otturigha qoydingiz. Bu tedbirler tramp we baydén hökümitining her ikkisi teripidin élin'ghan. Shunga bu amérikadiki birla partiyege muqimliship qalghan nerse emes. Amérikaning shinjangda qandaq ishlar yüz bériwatqanliqigha qarita tutqan pozitsiyesi partiyelerdin halqighan. Hazir dölet mejlisi 'Uyghur mejburiy emgikining aldini élish qanun layihesi' ni oylishiwatidu. Bu layihe kéngesh palatasida muqullandi. U ötken nöwetlik awam palatasida 3 ke qarshi 406 awaz bilen maqullan'ghan. Shunga bu qanun layihesining bu nöwetlik awam palatasida maqullinishi amérika qanunlirini téximu kücheytishi mumkin."

Bu qanun layihesi bu yil 7-ayda kéngesh palatasida birdek awaz bilen maqullan'ghan bolsimu, biraq u awam palatasida hazirgha qeder awazgha qoyulmighan. Beziler buning awazgha qoyulmasliqini amérika-xitay arisidiki kélimat hemkarliqigha baghlighan idi. Ottawa uniwérsitétidiki proféssor jon pekérning qarishiche, xitayning Uyghurlargha "Irqiy qirghinchiliq" qiliwatqanliqi éniq bolup, uning mehsulatlirini sétiwélish uninggha shérik bolghanliq bolidiken.

Jon pekér mundaq deydu: "Aldi bilen döletler herqandaq yol bilen jinayetke shérik bolmasliqi, bashqiche éytqanda, özining herikiti arqiliq irqiy qirghinchiliqqa yaki sistémiliq éghir kishilik hoquq depsendichiliklirige töhpe qoshmasliqi kérek. Ularning mehsulatlirini sétiwélish, meblegh sélish, matériyal bilen teminlesh uninggha maddi töhpe qoshqanliqtur. Shundaqla yene exlaqiy jehettimu siyasi paydigha érishish, mesilen, ammiwi munasiwetlerni tereqqiy qildurush, dégenlermu uninggha töhpe qoshqanliq bolidu."

Kullén héndirikis bilen markus noland "Iqtisadiy diplomatiye we shinjangdiki irqiy qirghinchiliq" marzuluq analizida, amérika hökümitining xitayning Uyghur élidiki heriketlirini "Insaniyetke qarshi jinayet", "Irqiy qirghinchiliq" dep békétkenliki, biraq amérika bundaq dep béketken birdin-bir dölet emesliki, kanada, bélgiye, gollandiye, en'giliye qatarliq döletlerningmu shundaq dep békitkenliki, xelq'ara kechürüm teshkilati, kishilik hoquqni közitish teshkilatlirining buni "Insaniyetke qarshi jinayet" dep élan qilghanliqi tekitlen'gen.

Ularning körsitishiche, "Eger birsi amérika, en'giliye, bélgiye, kanada we gollandiye hökümetlirining yekünini qobul qilsa, u halda heriket qollinip bu wehshilikni toxtitish, alaqidar hökümetlerning wezipisige aylinidiken." analizda "Jinayetni békitish, heriket qollinip uni toxtitishqa qarighanda, 2-orunda turidu," déyilgen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet