Гума наһийәсидики уйғур деһқанлар хитайниң ешәкчилик кәсип зәнҗиригә бағланған

Мухбиримиз гүлчеһрә
2021-01-08
Share
Гума наһийәсидики уйғур деһқанлар хитайниң ешәкчилик кәсип зәнҗиригә бағланған Гумадики ешәк беқиш мәркизиниң дәйвазиси.
Social Media

Мәлум болушичә, хитайниң хотән вилайити гума наһийәсигә қурған хеҗя йеңи кәнтигә 2018-йили 3 миңға йеқин аилә, әтраптики йеза кәнтләрдин көчүрүлгән. Намратлиқтин қутулдуруш баһанисидә көчүрүлгән бу уйғурлар, мәзкур кәнт ичигә қурулған ешәкни өлчәмләштүрүп беқиш мәркизидә, ешәк беқиш вә сеғишқа охшаш ешәк мәһсулатлири ишләпчиқириш зәнҗириниң һәр бир һалқилирида ишлитилмәктикән. Мутәхәссисләр буни хитайниң уйғурларни өз маканлиридин мәҗбурий көчүрүш, мәҗбурий әмгәк, хитайлаштуруш қатарлиқ көп тәрәплимилик һәмдә тәлтөкүс контрол қилиш сияситиниң әндизиси дәп тәнқид қилди. Мухбиримиз гүлчеһрә бу һәқтә тәйярлиған тәпсилий мәлумат диққитиңларда болсун.

Тәңритағ тори қатарлиқ хитай мәнбәлиридә 2020-йили 27-өктәбир тарқатқан бир тәшвиқат филимидин, хотән гума наһийәсигә қурулған хеҗя йеңи кәнтигә 2018-йилидин буян, мокойла қатарлиқ йезилардин 3 миң намрат аһалә көчүрүп келингәнлики шундақла бу кәнтниң ғәрбий шималиға ешәкләрни өлчәмләштүрүп беқиш мәркизи қурулуп, 42 миң туяқ ешәк беқиливатқанлиқи мәлум.

Тәшвиқат филимида зиярәт қилинған мәзкур ешәк бақмичилиқ мәркизиниң башлиқи хе линтуңниң баянлиридин йәнә, даириләрниң намратлиқтин қутулдуруш намида һавалилиқ беқиш әндизисини қоллинип 5000 деһқанни бу җайда ишлитиватқанлиқи мәлум болған иди. Даириләр бу җайға җәмий 34 милйон йүәндин артуқ мәбләғ салған.

Бу мәркәз бақмичилиқ, көләмләшкән бақмичилиқ базиси болуп, йеңидин җәмий 40 қа йеқин қотан, нәсилләндүрүш понкити, сүт сеғиш зали қатарлиқ қошумчә әслиһәлириму толуқ қурулғаникән.

Мәзкур филимда, бақмичилиқ мәркизидә ешәкләргә йәм-хәшәк бериватқан әрләр, сүт сеғиватқан аял ишләмчиләрниң һәммисиниң уйғурлар икәнлики башқурғучиларниң вә мәсулларниң хитайлар икәнлики ениқ гәвдилиниду.

Гума наһийәси ешәк бақмичилиқи билән ешәк мәһсулатлирини пишшиқлап ишләшниму шу җайниң өзидә зәнҗирсиман бир гәвдиләштүргән болуп, гума наһийәси санаәт бағчә районидики бир ешәк сүти парашоки пишшиқлаш завути айда 1200 тонна йеңи ешәк сүти, 25 тонна тоңлитип қурутулған ешәк сүти парашоки, 100 тонна ешәк сүти қетиқини бир тәрәп қилидикән. Һөҗҗәтлик филимда бу ширкәттиму йәрлик уйғур намрат аһалиниң ишқа орунлаштурулғанлиқи, ешәк сүтидин ишләнгән мәһсулатларниң районниң ичи-сиртидики базарларда сетилидиғанлиқини тонуштурған.

Хеҗя йеңи кәнти һәққидә хитайниң тәңритағ торидики тәшвиқат филимида, мәзкур кәнт партийә шөбисиниң секретари яң җиңниң тонуштурушичә мәзкур кәнт 2018-йили 1-айда гума наһийәсидә селинған намратлиқтин қутулдуруш вә мәркәзлик көчүрүш орни болуп, тизимға алдурған намрат аилидин җәмий 2833 адәм көчүрүлгән. 2019-Йили өктәбирдә бу җайда ешәк бақмичилиқ, көпәйтиш, союш, пишшиқлаш, сетиш бир гәвдә қилинған кәсип зәнҗирини дәсләпки қәдәмдә шәкилләндүрүп болғаникән.

Хеҗя йеңи кәнтидә йәнә җеҗяң йеза игилик тәрәққият чәклик ширкити вә гума наһийәси фәнҗүән йешил йеза игилик техника тәрәққият чәклик ширкитиму бар болуп 1336 уйғур ишләйдикән.

Икки айдин буян биз бу кәнттики уйғурлар вә уларниң әһвали һәққидә йәниму тәпсилий учурларға еришиш үчүн изчил тиришип кәлгән болсақму. Телефонимиз уланмай кәлгәниди. 2021- Йили 7-январ бу кәнтниң копиратип ишханисиниң телефониға бир хадим җаваб бәрди. Әмма 20 гәп секунтқа бармайла үзүлүп қалди. Тәкрар, тәкрар улиниш вә үзүлүш җәрянида униң җиддий рәвиштә қилған қисқа җаваби мәзкур районға көчүрүп келингән уйғурларниң телефонға җаваб бериш һоқуқиниң йоқлуқи, интайин қаттиқ башқурулидиған бир җай икәнликини чүшинишимизгә йетәрлик болди.

Хитайниң нопус учурида гума наһийәсиниң 2018-йилидики нопусиниң 316 миң 546 икәнлики. Уйғурларниң наһийә омумий нопусиниң 98.4 Пирсәнтини игиләйдиғанлиқи көрситилгән. 2013-Йиллири гума мокуйла йезисидин, түркийәгә келип ләшкән муһәммәт дарук дамолламниң ейтишичә, гуминиң мокуйла кәнтиниң болса 100% уйғур икән. У йәнә кәскин һалда "чиң мусулман болған бу юртниң адәмлири ешәкни қатнаш вә деһқанчилиқ қорали сүпитидә кәң ишләтсиму әмма ешәкни һарам билип, һечқачан униң гүши яки сүтини истемал қилмайдиғанлиқи" ни ейтти.

Уйғур диярида уйғурлардин башқа мусулман милләтләрму ешәкни истемал қилмайду пәқәт униң сүтини тебабәттә аз миқдарда қоллинидиғанлиқи мәлум. Лекин хитайларниң-2000 йиллардин башлапла уйғур дияриниң йопурға қатарлиқ җайлиридиму ешәк мәһсулатлири базилирини қуруп, хитай өлкилирини ешәк гөши, ешәк йелими вә ешәк сүтигә охшаш ешәк мәһсулатлири билән тәминләватқанлиқи мәлум.

Хитай ешәк бақмичилиқ мәркизи қурған бу йеңи кәнткә көчүрүп келингәнләрниң бир қисминиң мокуйланиң кәнт мәһәллиридин көчүрүп келингәнлики мәлум болғачқа мокуйлада көчүрүлмигән аммидин учур игиләшкә тириштуқ.

Мухбир: силәрниң кәнттин хеҗя йешил кәнтигә көчүрүлгәнләр барму?

Җаваб: шуни дәңә, келиңлар келиңлар дәп алдинқи йили тизимлиған. Нурғун адәмни тизимлап йезидин наһийәдин вилайәттин хизмәткә чүшкәнләр кәптикән. Һәммә нәрсиләрни қилип беримиз дибавға(төвән турмуш капалити) орунлаштуримиз дәп. Көчмигән он бәштәк аилиликтәк қаптикән. Һазир адәмму йоқ, базаму йоқ ашундақ

Мухбир: сизниң тонуш яки туғқанлириңиз ичидә көчкәнләр барму?

Җаваб: нәврә акамниң өзи вә 3 оғлини, аялини һәммисини оқушқа әкетип бир аилиликниң һәммә немисини, қой-кала маллирини һәммсини елип кәткән. Өйиниму сетивәткән. Көчүп апирип һазир копиратип қуруп шу йәрдә баққузиветипту. Сәл яшқа чош аялларни саққили қоюп(ешәк сүти ) ашундақ. Сақчи адәм баққандәк баққили қоюп ишлитиватиду. Кәлгилиму қоймайду. Иш һәққи шундақ төвән бир күндә 35 кой 40 койму ашундақ беридикән.

Мухбир: ешәкла бақамдикә?

Җаваб: кала, қой, чошқиниму биллә өйлиригә солап, чошқа бақисән дәп қара дәрвазиниң ичидә шундақ ишлитидикән шу.

Мухбр: деһқанларниң ешики өзлиригә керәк болмамду?

Җаваб: шәхсләрниң йәрлириниму 10, 20 йиллиқ дәп күтүрәгә тохтам түзгән, һазир у йәрлириниму бирләшмә копиратип дәп қуруп еливалди. Кирим кирмәйду. Банкидин қәрз алмай һечнемә қилалмайду. Бир нәрсә сатсиму шу удуллам банкниң қәрзигә кетиду.

Бәк чиңип кәтти, техиму бәк чиңип кәтти. . .

Гума наһийәси хеҗя йеңи кәнтини көчүрүп орунлаштуруш учурлири һәққидә 2020-йили 31-өктәбир шинҗаң гезити тарқатқан хәвәрдин қариғанда гума наһийәси мукуйла базири хеҗя йеңи кәнт мәһәллә қурулмисиға қариғанда, шәһәр базардин йирақ қақас вә чәт сайлиққа қурулған йәнә бир сүний мәһәллә икәнлики көрүнүп туриду. 80 Квадрат метирлиқ йеңи өйләрниң шәкли вә әслиһәлириму илгирики йәкән, қағилиқ, ақту қатарлиқ җайлардики йеңи көчүш нуқтилириға охшаш, хитайчә исим қоюлған завут кархана ичигә орунлашқан, юқири техникилиқ контроллуқтики мәһәллиләшкән лагер түсини алған җай икәнлики мәлум.

Хитай даирилиниң чошқа вә ешәккә охшаш һайванлардин йемәклик мәһсулат ишләпчиқириш системисида уйғурларни уларниң диниға, өрүп адәтлиригә қарши һалда мәҗбурий ишлитишидәк һадисиләрни көзитип келиватқан, америкадики уйғуршунас тәтқиқатчилардин вашингтон дөләтлик университетиниң лектори доктор дәррин байлер "хитайниң уйғурларға йүргүзүватқан бу хил сиясәтлири адәм сөз тапалмиғудәк дәриҗидә бимәнилик" деди: "у йәрдә һәммә адәм билиду, ешәк гөшини йиейиш һарам. Алдида уйғурларни чошқа баққузған. Һәтта йегүзгән әһвалларниму көрдуқ. Хитай һөкүмитиниң бу сиясити пүтүнләй бимәнилик. Һазир уйғурлар йәрлиридинму айриғандин кейин бәлким хитай уларниң бикар қалған ешәклиридинму мәнпәәт қазинишниң бир йолини ачқандәкму қилди. Пәқәт иқтисад үчүнла әмәс сиясий җәһәттинму пайдиланмақта. Буни хитайниң уйғурларни мәҗбурий көчүрүш мәҗбурий ишлитип уйғур деһқанлирини вә уларниң ишиклириниму өзиниң санаәт ишләпчиқириш зәнҗиридә башқуруп. Уйғурларни яшаш, ишләш. Мәдәнийәт вә өрүп адәт һәр җәһәттин тәлтөкүс контрол қилишниң бир әндизиси дәп қараймән".

Уйғур диярида қурулған лагерлар һәққидә һазирғичә мәлум болған тәкшүрүш доклатлиридин, гума наһийәсиниң өзидила 6 җайда лагер барлиқи мәлум. Бу лагерларниң ичидә, гумидики мәзкур намратларни йөткәп ишқа орунлаштуруш базиси болған хеҗия йеңи кәнтигә әң йеқинииң арилиқи 10 километир келиду.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт