Уйғурларниң ислам етиқади вә хитайниң «идийә азадлиқи» күрәшлири (2)

Мухбиримиз әзиз
2020-01-30
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Әнглийәдики невкасл (йеңи қәлә) университетиниң профессори, уйғуршунас җоанне симис (Dr Joanne Smith Finley) ханим уйғур мәсилиси тоғрисида сөзлимәктә. 2018-Йили ноябир, вашингтон.
Әнглийәдики невкасл (йеңи қәлә) университетиниң профессори, уйғуршунас җоанне симис (Dr Joanne Smith Finley) ханим уйғур мәсилиси тоғрисида сөзлимәктә. 2018-Йили ноябир, вашингтон.
RFA

Профессор җоанний симис хитай һөкүмити иҗра қиливатқан «уйғурларниң идеологийә системисини өзгәртиш» хизмитиниң нишани болған уйғурларниң ялғуз мәлум саһәдики кишиләр билән чәклинип қалмиғанлиқини алаһидә әскәртиду. Униң қаришичә, хитай һөкүмити һазир диний паалийәткә арилашмайдиған яки тәқвалиқи һәммигә мәлум болған уйғурларниң һәммисини мушу хилдики идийә өзгәртишкә мәҗбурлаватқан болуп, буниң ичидә диний хизмәтчиләр, аяллар, балилар, яшлар вә яшинип қалған кишиләр бар икән. Бу кишиләрниң арқа көрүнүши түптин пәрқлиқ болсиму, хитай һөкүмитиниң уларға қоллиниватқан усули охшаш икән, йәни «кишиләрниң идийәсидики әсәбийлик амиллирини йоқитиш» яки башқичә қилип ейтқанда, уйғурларниң еңидики хитайлар үчүн ят болған идийәләрни йоқитиш буниңдики баш вәзипә икән. Униң билән болған сөһбитимиз җәрянида доктор җоанний хитай һөкүмитиниң буниңға бунчивала киришип қелишидики бир муһим сәвәбниң «уйғурлардин әндишә қилиш» хаһишини мәнбә қилғанлиқини алаһидә әскәртти.

«Мениңчә, хитай дөлити шуниңға бәкла ишиниду. Чүнки хитай һакимийити әмәлийәттә бу һални өзиниң синақлиридин вә тәҗрибилиридин өткән һәмдә иҗтимаий түзүлминиң бихәтәрликигә хәвп йәткүзгүчи амил дәп қарайду. Чүнки уларниң нәзиридә бу хил иҗтимаий түзүлминиң бихәтәрликигә хәвп йәткүзгүчи барлиқ амиллар мустәмликичиликкә қарши һәрикәтләрдин вә мустәмликичиликкә қарши күчләрдин бихланған, дәп қарилиду. Шуңа дөләт бу һалдин толиму хатирҗәмсиз болиду. Әмәлийәттә қарайдиған болсақ шинҗаңдин башқа хитай дөлити йәнә хатирҗәмсиз болуватқан бәкму көп саһәләр бар. Мәсилән, иқтисадий җәһәттики төвәнләш, җәмийәттики тәңсизликниң зорийишиға әгишип зорийиватқан иҗтимаий наразилиқ дегәндәк нурғун саһәләр хитай һөкүмитини тәмтиритип, уларни кечиси хатирҗәм яталмас қилип қоюватиду. Әмма мениңчә, уларниң нәзиридә шинҗаңниң әһвали һечнәгә охшимайдиған пәвқуладдә бир мәсилә. Чүнки хитай хәлқ җумһурийити өзлири түзүп чиққан тарихнамиләрдә шинҗаңни қандақ тәсвирлигән болушидин қәтийнәзәр, улар шинҗаңниң әмәлийәттә йеңидин мустәмликә қилинған район икәнликини, йәни униң башқилардин тартивелинған земин икәнликини бәкму яхши билиду. Қарайдиған болсақ ‹шинҗаң', йәни ‹йеңи чегра' дегән намму буни тәстиқлайду. Шундақ әмәсму? мениң шинҗаңдики вақитта тонушуп қалған бир уйғур достум бар иди. У бир яшинип қалған, әмма алий мәктәп тәрбийәси алған бир аял болуп, 1990-йилларниң ахирлири үрүмчигә барғанда маңа дегән бир гепи һазирғичә қулақ түвүмдин кәтмәйду. У маңа шу вақитта аддийла қилип ‹сиз немишқа дөләтниң уйғурларға мушундақ муамилә қилидиғанлиқиға һәйран болуватамсиз? чүнки хитай бу ишта өзиниң әйиблик икәнликини билиду. ‹Оғриниң йүрики пок-пок' дегән мушу, дегән иди. Шу сәвәбтинму хитай һөкүмити һәрқачан уйғурлардин биарамлиқ һес қилиду.»

Доктор җоаннийниң пикричә, хитай һөкүмити бу хилдики «идийә азадлиқи» һәрикитини һазир қандақтур тинч шәкилдики «сиясий өгиниш» яки «аммиви һәрикәт» шәклидә әмәс, бәлки уйғурларни милйонлап лагерларға қамаш, уларни җисманий вә роһий җәһәттин хорлаш, андин уларни хитай һөкүмитигә садақәтмәнликни билдүрүш усули билән иҗра қилмақта икән. Сөһбәт җәрянида биз мушу хилдики мәҗбурлаш һәмдә хорлаш шәклини алған «идийә азадлиқи» һәрикитиниң қанчилик утуқ қазиниши һәққидә сориғинимизда җоанний симис өзиниң «бу усул әксичә үнүм яритиду» дәп қарайдиғанлиқини билдүрди.

«Мениңчә, хитай компартийәси бу хил усулда сиясий җәһәттики садақәтни бәрпа қилиш арқилиқ бихәтәрликкә еришиштәк мәқситигә йетәлмәйду. Бу қәтий мумкин әмәс, дәп ойлаймән. Чүнки һазирқи зор көләмлик тутқун вә омумий назарәт механизминиң әмәлийәттә уйғурларда хитайға нисбәтән қорқунч, хитайға болған йиргиниш һәмдә хитайға болған ғәзәп-нәпрәт арилишип кәткән бир йеңи туйғу пәйда қиливатқанлиқиға даир көплигән дәлилләр мәвҗут. Бу һал өз нөвитидә йәнә бир қисим уйғурларни бәкла ғәзәпләндүрүватиду. Йәнә бир әһвал, ‹туғқан болуш' сиясити бойичә уйғурларниң өйлиригә берип йетивалған хитай кадирлириниң бәзилири әйни вақитта зиярәт вә җәмийәт тәкшүрүш үчүн шинҗаңға барған кәсипдашлиримға ‹лагерлардики ашу уйғурлар қоюп берилгәндә немә ишлар болуп кетәркин, дәп қорқимиз' дәпту. Чүнки бу хитай кадирлар лагердики уйғурлар у җайдин чиққандин кейин улардики ғәзәпниң қайси дәриҗигә баридиғанлиқини алдин һес қилған кишиләрдур. Мениң хитайдики бир тонушум йеқинда бейҗиң шәһиридики бир уйғур оқуғучи билән сөзлишипту. Ашу уйғур оқуғучиниң йеқинда лагердин қоюп берилгән бир дости баркәнтуқ (у бир яш қиз икән). Шу қиз лагердин чиққандин кейин биринчи болуп қилған иши иҗтимаий таратқуларда ашкара һалда ‹мән удул шявшимин (сизму билисиз, бу үрүмчидики хитайлар топлишип маканлашқан җайларниң бири) ға берип өзүмни қошуп партлитивәтмисәм һесаб әмәс' дәпту. Бу ишниң кейин қандақ болғанлиқини билмидим. Әмма демәкчи болғиним, хитайниң бу тәдбирлири әмәлийәттә улар сақланмақчи болған наһайити зор муқимсизлиққа һамилидар болуватиду.»

Хитай һөкүмити нөвәттә уйғурларниң илгирики һаятлиқ ритимини пүтүнләй өзгәртиш, тил-йезиқ вә диний етиқадини хитайларға хас шәкилгә айландуруш, шундақла уйғурлардики «оттура әсиргә хас қалақ адәтләрни өзгәртиш» арқилиқ уйғурларни хитай дөлитигә садақәтмән қилип чиқишқа ғайәт зор адәм күчи вә маддий күч сәрп қиливатқан болсиму, доктор җоанний симис буниң әмәлийәттә пүтүнләй тәтүр үнүм яритиватқанлиқиға диққәт қилған. Әң аддийси хитай һөкүмитиниң түркийәгә хас тил, түркийә дөләт байриқи дегәнләрни «пантүркизм» гә бағлап мәни қилиши һәмдә хитайчә алаһидиликкә игә «вәтәнпәрвәрлик» ни буниң орниға дәссәтмәкчи болуши маһийәттә барғансери көп уйғурларни «мустәқиллиқ» йолиға қизиқтурмақта икән.

«Мән диққәт қилған йәнә бир нуқта шуки, һазир бурунқи вақитларға қариғанда барғансери көп уйғурлар ‹бу балайиапәттин қутулушниң бирдин-бир йоли толуқ мустәқиллиқ икән' дегән қарашқа майил болуватиду. Чүнки илгирики вақитларға нәзәр салидиған болсақ хелила зор сандики уйғурлар ‹миллий мәсилиләрдә, иқтисадий саһәдә вә иҗтимаий муамилидә бизму баравәр болсақ хитайдин айрилип чиқип кетишниң һаҗити йоқ' дегән қарашни қуввәтләйтти. Мәнму ашу хилдики пикирни қоллайдиған нурғун уйғурларни учратқан идим. Һалбуки һазир барғансери көп уйғурларниң ‹әмди бәс! башқа гәпни қоюңлар. Буниңдин қутулушниң һечқандақ чариси қалмиди. Һазирқи бу боһрандин қутулимиз десәк шинҗаңни толуқ мустәқил қилиштин башқа йол йоқ' дәватқанлиқини аңлаватимиз.»

Мәлум болушичә, нөвәттә хитай һөкүмити зор күч билән иҗра қиливатқан «уйғурларниң идеологийәсини азад қилиш» һәрикити чоң җәһәттә хитайдики һакимийәтниң бихәтәрлики үчүн зөрүр болса, кичикрәк җәһәттин қариғанда хитайниң «бир бәлвағ бир йол» қурулушиниң утуқлуқ болуши үчүнму интайин зөрүр, дәп қаралмақта икән. Шуниң үчүн бу һәрикәтниң дәмаллиққа тохтап қелиш еһтималлиқи һазирчә йоқниң орнида, дәп қаралмақта икән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт