Uyghurlarning islam étiqadi we xitayning "Idiye azadliqi" küreshliri (2)

Muxbirimiz eziz
2020-01-30
Élxet
Pikir
Share
Print
En'gliyediki néwkasl (yéngi qel'e) uniwérsitétining proféssori, Uyghurshunas jo'anné simis (Dr Joanne Smith Finley) xanim Uyghur mesilisi toghrisida sözlimekte. 2018-Yili noyabir, washin'gton.
En'gliyediki néwkasl (yéngi qel'e) uniwérsitétining proféssori, Uyghurshunas jo'anné simis (Dr Joanne Smith Finley) xanim Uyghur mesilisi toghrisida sözlimekte. 2018-Yili noyabir, washin'gton.
RFA

Proféssor jo'anniy simis xitay hökümiti ijra qiliwatqan "Uyghurlarning idé'ologiye sistémisini özgertish" xizmitining nishani bolghan Uyghurlarning yalghuz melum sahediki kishiler bilen cheklinip qalmighanliqini alahide eskertidu. Uning qarishiche, xitay hökümiti hazir diniy pa'aliyetke arilashmaydighan yaki teqwaliqi hemmige melum bolghan Uyghurlarning hemmisini mushu xildiki idiye özgertishke mejburlawatqan bolup, buning ichide diniy xizmetchiler, ayallar, balilar, yashlar we yashinip qalghan kishiler bar iken. Bu kishilerning arqa körünüshi tüptin perqliq bolsimu, xitay hökümitining ulargha qolliniwatqan usuli oxshash iken, yeni "Kishilerning idiyesidiki esebiylik amillirini yoqitish" yaki bashqiche qilip éytqanda, Uyghurlarning éngidiki xitaylar üchün yat bolghan idiyelerni yoqitish buningdiki bash wezipe iken. Uning bilen bolghan söhbitimiz jeryanida doktor jo'anniy xitay hökümitining buninggha bunchiwala kiriship qélishidiki bir muhim sewebning "Uyghurlardin endishe qilish" xahishini menbe qilghanliqini alahide eskertti.

"Méningche, xitay döliti shuninggha bekla ishinidu. Chünki xitay hakimiyiti emeliyette bu halni özining sinaqliridin we tejribiliridin ötken hemde ijtima'iy tüzülmining bixeterlikige xewp yetküzgüchi amil dep qaraydu. Chünki ularning neziride bu xil ijtima'iy tüzülmining bixeterlikige xewp yetküzgüchi barliq amillar mustemlikichilikke qarshi heriketlerdin we mustemlikichilikke qarshi küchlerdin bixlan'ghan, dep qarilidu. Shunga dölet bu haldin tolimu xatirjemsiz bolidu. Emeliyette qaraydighan bolsaq shinjangdin bashqa xitay döliti yene xatirjemsiz boluwatqan bekmu köp saheler bar. Mesilen, iqtisadiy jehettiki töwenlesh, jem'iyettiki tengsizlikning zoriyishigha egiship zoriyiwatqan ijtima'iy naraziliq dégendek nurghun saheler xitay hökümitini temtiritip, ularni kéchisi xatirjem yatalmas qilip qoyuwatidu. Emma méningche, ularning neziride shinjangning ehwali héchnege oxshimaydighan pewqul'adde bir mesile. Chünki xitay xelq jumhuriyiti özliri tüzüp chiqqan tarixnamilerde shinjangni qandaq teswirligen bolushidin qet'iynezer, ular shinjangning emeliyette yéngidin mustemlike qilin'ghan rayon ikenlikini, yeni uning bashqilardin tartiwélin'ghan zémin ikenlikini bekmu yaxshi bilidu. Qaraydighan bolsaq 'shinjang', yeni 'yéngi chégra' dégen nammu buni testiqlaydu. Shundaq emesmu? méning shinjangdiki waqitta tonushup qalghan bir Uyghur dostum bar idi. U bir yashinip qalghan, emma aliy mektep terbiyesi alghan bir ayal bolup, 1990-yillarning axirliri ürümchige barghanda manga dégen bir gépi hazirghiche qulaq tüwümdin ketmeydu. U manga shu waqitta addiyla qilip 'siz némishqa döletning Uyghurlargha mushundaq mu'amile qilidighanliqigha heyran boluwatamsiz? chünki xitay bu ishta özining eyiblik ikenlikini bilidu. 'oghrining yüriki pok-pok' dégen mushu, dégen idi. Shu sewebtinmu xitay hökümiti herqachan Uyghurlardin bi'aramliq hés qilidu."

Doktor jo'anniyning pikriche, xitay hökümiti bu xildiki "Idiye azadliqi" herikitini hazir qandaqtur tinch shekildiki "Siyasiy öginish" yaki "Ammiwi heriket" sheklide emes, belki Uyghurlarni milyonlap lagérlargha qamash, ularni jismaniy we rohiy jehettin xorlash, andin ularni xitay hökümitige sadaqetmenlikni bildürüsh usuli bilen ijra qilmaqta iken. Söhbet jeryanida biz mushu xildiki mejburlash hemde xorlash sheklini alghan "Idiye azadliqi" herikitining qanchilik utuq qazinishi heqqide sorighinimizda jo'anniy simis özining "Bu usul eksiche ünüm yaritidu" dep qaraydighanliqini bildürdi.

"Méningche, xitay kompartiyesi bu xil usulda siyasiy jehettiki sadaqetni berpa qilish arqiliq bixeterlikke érishishtek meqsitige yételmeydu. Bu qet'iy mumkin emes, dep oylaymen. Chünki hazirqi zor kölemlik tutqun we omumiy nazaret méxanizmining emeliyette Uyghurlarda xitaygha nisbeten qorqunch, xitaygha bolghan yirginish hemde xitaygha bolghan ghezep-nepret ariliship ketken bir yéngi tuyghu peyda qiliwatqanliqigha da'ir köpligen deliller mewjut. Bu hal öz nöwitide yene bir qisim Uyghurlarni bekla ghezeplendürüwatidu. Yene bir ehwal, 'tughqan bolush' siyasiti boyiche Uyghurlarning öylirige bérip yétiwalghan xitay kadirlirining beziliri eyni waqitta ziyaret we jem'iyet tekshürüsh üchün shinjanggha barghan kesipdashlirimgha 'lagérlardiki ashu Uyghurlar qoyup bérilgende néme ishlar bolup kéterkin, dep qorqimiz' deptu. Chünki bu xitay kadirlar lagérdiki Uyghurlar u jaydin chiqqandin kéyin ulardiki ghezepning qaysi derijige baridighanliqini aldin hés qilghan kishilerdur. Méning xitaydiki bir tonushum yéqinda béyjing shehiridiki bir Uyghur oqughuchi bilen sözlishiptu. Ashu Uyghur oqughuchining yéqinda lagérdin qoyup bérilgen bir dosti barkentuq (u bir yash qiz iken). Shu qiz lagérdin chiqqandin kéyin birinchi bolup qilghan ishi ijtima'iy taratqularda ashkara halda 'men udul shyawshimin (sizmu bilisiz, bu ürümchidiki xitaylar topliship makanlashqan jaylarning biri) gha bérip özümni qoshup partlitiwetmisem hésab emes' deptu. Bu ishning kéyin qandaq bolghanliqini bilmidim. Emma démekchi bolghinim, xitayning bu tedbirliri emeliyette ular saqlanmaqchi bolghan nahayiti zor muqimsizliqqa hamilidar boluwatidu."

Xitay hökümiti nöwette Uyghurlarning ilgiriki hayatliq ritimini pütünley özgertish, til-yéziq we diniy étiqadini xitaylargha xas shekilge aylandurush, shundaqla Uyghurlardiki "Ottura esirge xas qalaq adetlerni özgertish" arqiliq Uyghurlarni xitay dölitige sadaqetmen qilip chiqishqa ghayet zor adem küchi we maddiy küch serp qiliwatqan bolsimu, doktor jo'anniy simis buning emeliyette pütünley tetür ünüm yaritiwatqanliqigha diqqet qilghan. Eng addiysi xitay hökümitining türkiyege xas til, türkiye dölet bayriqi dégenlerni "Pantürkizm" ge baghlap men'i qilishi hemde xitayche alahidilikke ige "Wetenperwerlik" ni buning ornigha dessetmekchi bolushi mahiyette barghanséri köp Uyghurlarni "Musteqilliq" yoligha qiziqturmaqta iken.

"Men diqqet qilghan yene bir nuqta shuki, hazir burunqi waqitlargha qarighanda barghanséri köp Uyghurlar 'bu balayi'apettin qutulushning birdin-bir yoli toluq musteqilliq iken' dégen qarashqa mayil boluwatidu. Chünki ilgiriki waqitlargha nezer salidighan bolsaq xélila zor sandiki Uyghurlar 'milliy mesililerde, iqtisadiy sahede we ijtima'iy mu'amilide bizmu barawer bolsaq xitaydin ayrilip chiqip kétishning hajiti yoq' dégen qarashni quwwetleytti. Menmu ashu xildiki pikirni qollaydighan nurghun Uyghurlarni uchratqan idim. Halbuki hazir barghanséri köp Uyghurlarning 'emdi bes! bashqa gepni qoyunglar. Buningdin qutulushning héchqandaq charisi qalmidi. Hazirqi bu bohrandin qutulimiz dések shinjangni toluq musteqil qilishtin bashqa yol yoq' dewatqanliqini anglawatimiz."

Melum bolushiche, nöwette xitay hökümiti zor küch bilen ijra qiliwatqan "Uyghurlarning idé'ologiyesini azad qilish" herikiti chong jehette xitaydiki hakimiyetning bixeterliki üchün zörür bolsa, kichikrek jehettin qarighanda xitayning "Bir belwagh bir yol" qurulushining utuqluq bolushi üchünmu intayin zörür, dep qaralmaqta iken. Shuning üchün bu heriketning demalliqqa toxtap qélish éhtimalliqi hazirche yoqning ornida, dep qaralmaqta iken.

Toluq bet