Soféy réchardson: “Islam hemkarliq teshkilatining bayanati Uyghurlar we bashqa musulmanlargha qilin'ghan dehshetlik xa'inliq”

• Muxbirimiz irade
  2019-03-12

Islam hemkarliq teshkilatigha eza döletler tashqi ishlar ministirlirining 46-nöwetlik omumiy yighini mushu ayning 1-2-künliri ebuzebi shehiride échilghan idi. Ikki künlük yighindin kéyin 5 Babtin terkib tapqan bir qararname maqullan'ghan. Qararnamining toluq tékisti bügün élan qilin'ghandin kéyin ijtima'iy tor betlerde küchlük naraziliq qozghidi.

Qararnamining birinchi babi “Islam hemkarliq teshkilatigha eza bolmighan döletlerdiki musulman xelqler we musulman az sanliqlarning hoquqini qoghdash heqqidiki qarar” bolup, 31 maddiliq bu qararning 20-maddisida nöwette Uyghur élide ikki milyon'ghiche musulman xelqni lagérgha qamap qoyghanliqi üchün küchlük tenqid obyékti boluwatqan xitay heqqide töwendikiler bayan qilin'ghan:

“Xitay xelq jumhuriyitining teklipige bina'en islam hemkarliq teshkilati bash katibatliqidin teshkillen'gen hey'et teripidin élip bérilghan ziyaretlerning netijisini qarshi alimiz. Xitay xelq jumhuriyitining musulman puqralirining halidin yaxshi xewer élish üchün körsitiwatqan tirishchanliqlirini teqdirleymiz. Shundaqla, xitay xelq jumhuriyiti bilen islam hemkarliq teshkilati arisidiki hemkarliqni dawamliq ashurushni arzu qilimiz”.
N
Özining resmiy tor bétide özlirini “Musulman dunyasining kolléktip awazi” dep teshwiq qilidighan dunya islam hemkarliq teshkilatining yuqiridiki bayani bügün Uyghurlarning weziyitini yéqindin közitip kéliwatqan közetküchilerni qattiq heyran qaldurdi. Kishilik hoquqni közitish teshkilatining xitay ishliri diréktori soféy réchardson bügün radiyomizgha qilghan sözide buni “Dehshetlik xa'inliq” dep atidi. U mundaq dédi: “Bu bayanat islam hemkarliq teshkilati Uyghur we bashqa musulman türkiy xelqlerge qilghan dehshetlik xa'inliq. Islam hemkarliq teshkilatining Uyghur élide bir milyondin oshuq kishi peqetla dini kimliki asasida zor kölemlik tutqun'gha uchrawatqanda héch bolmighanda ipade bildürmey jim turushni tallashning ornigha uni téxi alqishlishi menche tolimu qorqunchluq bir qarardur”.

Islam hemkarliq teshkilati yuqiridiki 31 maddiliq qararnamiside ayrim-ayrim halda mezkur organning herqaysi döletler, bolupmu islam hemkarliq teshkilatigha eza bolmighan döletlerdiki musulman xelqler uchrawatqan kemsitish, bésim we ziyankeshliktin qattiq endishe qiliwatqanliqi, bu heqte birleshken döletler teshkilatining irqiy, dini we milliy ayrimichiliqqa qarshi turush heqqidiki qararnamilirini qollaydighanliqi shundaqla nyu-york, biryussél, parizh qatarliq sheherlerdiki ishxaniliri arqiliq gherb döletliridiki musulmanlarning ehwalini dawamliq közitidighanliqini tekitligen. Islam hemkarliq teshkilati özining yuqiridiki qararnamisining 9-19-maddilirida ottura afriqa döletlirini, hindistan, girétsiye we sirilanka hökümetlirini, öz ichidiki musulmanlargha perqliq mu'amile qilish bilen tenqidligen.

Yuqiridiki bu maddilar arisida néme üchün xitayni medhiyelesh éhtiyaji tughulghanliqini sorap béqish üchün islam hemkarliq teshkilatining birleshken döletler teshkilatida turushluq ishxanisigha téléfon qilduq. Biraq ular bizning so'alimizgha jawab bérelmeydighanliqini éytip, bizdin organning jidde shehiridiki bash merkizi bilen alaqiliship béqishimizni soridi.

Soféy réchardson bolsa islam hemkarliq teshkilatidiki eza döletlerning biri bolghan türkiyemu xitayni qattiq eyibligen bir shara'itta bu qararnamining qandaq bolup maqulluqtin ötkenliki kishini heyran qalduridighanliqini ipadilidi we eger: “Bu eza döletler heqiqeten shundaq oylisa, özliri bérip shu lagérlarda bérip yétip baqsun” dédi. Soféy réchardson sözide: “Men bu döletler wekillirige özliri bérip shu siyasiy terbiyelesh lagérlirida yétip sinap béqishini qattiq tewsiye qilimen. Eger ular lagérlarda bir ay yétip baqsa we özining uruq-tughqanliridin bireri ashundaq lagérlargha solinip ketse andin ularning köz qarishida özgirish bolushi mumkin. Biraq, yuqiriqidek pakitlarni pütünley yoqqa chiqirish kishining ghezipini keltüridu” dédi.

Xitay tashqi ishlar ministirliqining bayanatchisi lu kang 4-mart künidiki bayanatida, islam hemkarliq teshkilatining yuqiridiki qararnamisini qizghin qarshi alghan idi. U sözide: “Islam hemkarliq teshkilatining 46-nöwetlik tashqi ishlar ministirliri yighinida qobul qilin'ghan qararname xitay hökümitining xitaydiki musulman xelqler üchün qilghan xizmetlirining eng aliy we mukemmel halda étirap qilinishi bolup hésablinidu” dégen.

Halbuki, Uyghur élide 800 mingdin 2 milyon'ghiche Uyghur, qazaq we bashqa musulman milletlerning xitay hökümitining keng kölemlik tutqun qilishigha uchrap, qayta terbiye merkizi dep atiliwatqan lagérlarda milliy we dini kimlikidin waz kéchishke mejburliniwatqanliqi birleshken döletler teshkilati teripidin shundaqla yene amérika hökümiti we nurghun xelq'araliq kishilik hoquq organliri teripidin birdek otturigha qoyulghan.

Amérika hökümitining xelq'ara diniy erkinlik ishliri bash elchisi sam browénbek 8‏-mart küni xongkongda qilghan bir sözide xitay hökümitining Uyghur élide yolgha qoyuwatqan lagérlirini “Yighiwélish lagérliri” dep atighan idi. U sözide, Uyghurlarni diniy étiqadi seweblik tutqun qilinip, yighiwélish lagérlirigha qamalghanliqi, bu orunlarning “Az sanliq milletlerning medeniyet we diniy kimlikini yoqitish meqsitide qurulghanliqi” ni tekitligen.

Sam browénbek ependi 12-mart küni teywende turup, “Dewr” zhurnilining ziyaritini qobul qilghandimu, Uyghur élidiki weziyetni “Intayin qorqunchluq” dep teswirlep “Xitay bu orunlarni kespiy terbiyelesh orni, deydu emma uning mejburiy yosundiki terbiyelesh ikenlikini tilgha almaywatidu. Xitay hökümiti öz puqralirigha néme qiliwatqanliqigha jawab béridighan waqit keldi” dégen. U xitay hökümitini xelq'araliq tekshürgüchilerning musteqil tekshürüsh élip bérishigha yol qoyushqa shundaqla lagérdikilerni qoyuwétishke chaqirish bilen birge, xitay hökümiti buninggha könmigen teqdirde amérika hökümitining magnitiskiy qanuniy qatarliq alaqidar qanunlar arqiliq buninggha qarshi heriketke ötüshi mumkinlikini ipade qilghan.