Musulman döletlerning Uyghur musulmanlirigha qilghan süküti dawamliq gholghula qozghimaqta

Muxbirimiz jewlan
2020-09-04
Share
karton-cartoon-lager.jpg Bu kartonda, 22 dölet Uyghur rayonidiki lagérlarni taqash toghriliq imza toplighan mezgilde, shi jinping 37 dölettin qarshi qarshi imza toplighanliqi ipadilen'gen.
RFA

31-Awghust, isra'iliyening eng chong taratquliridin biri bolghan "Héritiz" (isra'iliye tupriqi) torida sebastiyan kastlér (Sebastian Castelier) isimlik aptorning "Déngiz qoltuqi elliri Uyghur musulmanlirini qurban qilish bedilige xitaydin nep aldi" namliq bir maqalisi élan qilin'ghan.

Maqalide körsitilishiche, 2020-yil 7-ayda se'udi erebistan, ereb birleshme xelipiliki, behreyin, omman qatarliq döletler "Xitayning gherbi rayonida yashaydighan her millet xelqining kishilik hoquqi kapaletke ige" dep birleshme bayanat bergen. Halbuki, birleshken döletler teshkilati kishilik hoquq aliy komitéti ishxanisining bergen melumatigha qarighanda, Uyghur rayonida asasliqi Uyghurlardin teshkil tapqan 500 mingdin artuq adem iz-déreksiz yoqilip ketken.

Mezkur maqalide 2016-yildin béri milyondin artuq Uyghur musulmanlirining lagérgha solinip imanidin waz kéchishke mejburlan'ghanliqi, 2015-yildin 2018-yilghiche Uyghur rayonidiki köpiyish nisbitining 60 pirsent töwenligenliki, Uyghur élini tunji qétim we birla qétim ziyaret qilghan xitay re'isi shi jinpingning Uyghurlargha "Qilche rehim qilmasliq" yolyoruqining dawamliq ijra qiliniwatqanliqi tilgha élin'ghan.

Maqalide körsitilishiche, xitay Uyghur rayonida "Térrorluqning 75 xil ipadisi" dégen ölchimi boyiche adem tutqan bolup, uningda meschit sirtida namaz oqughan, haraqni tashlighan, yash turup saqal qoyghan yaki yaghliq artqanlarning hemmisi tutqun qilin'ghan. Külkilik yéri shuki, musulman elliridiki ayallarning hemmisi dégüdek yaghliq artidu. Aptorning éytishiche, déngiz qoltuqi döletliridiki taratqularda Uyghurlar heqqide xewerler intayin az iken. Bir qétim u se'udi erebistanliq bir erebtin Uyghurlar we ularning béshigha kelgen zulumdin xewiri bar-yoqluqi heqqide sorighanda, u: "Bu yerde héchkim ulargha köngül bölmeydu. Ular musulmanmu?" dep jawab bergen. Kishilik hoquq teshkilatidikilerning bildürüshiche, déngiz qoltuqi ellirining Uyghurlar mesiliside jim turuwélishida, özliridiki kishilik hoquq depsendichilikige xelqning diqqet-étibarining qozghilip kétishidin ensirishimu bir seweb iken. Kishilik hoquq közetküchiliri behreyindiki ehwalningmu "Qorqunchluq" ikenlikini éytqan. Ereb birleshme xelipilikidimu "Bashqiche pikir qilidighanlar" asanliqche chiqmaydiken.

Behreyinde turuwatqan pa'aliyetchi arslan hidayet behreyinni misal keltürüsh arqiliq déngiz qoltuqidiki islam ellirining Uyghurlar duch kelgen zulumgha süküt qilishida köpligen seweblerning barliqini, bularning ichide bu ellerdiki ma'aripta yétishken insanlarda siyasiy angning kem bolidighanliqi, diniy dahiylar we musulmanlarning "Emirge ita'et qilish wajip" dégen étiqad boyiche hökümetke boysunidighanliqi, "Ereb bahari" din kéyin ularning hökümetke téximu qarshi chiqalmas halgha keltürülgenliki, Uyghurlargha a'it xewerlerni béridighan taratqularning cheklinidighanliqi, eng muhimi ularning bayashat turmushta yashashqa könüp ketkenliki dégendek seweblerning muhimliqini tilgha aldi.

Maqalide yérusalém uniwérsitétidiki bir tetqiqatchining sözi neqil keltürülgen bolup, uning déyishiche déngiz qoltuqi ellirining Uyghurlar mesiliside béshini ichige tiqiwélishidiki asasliq seweb Uyghurlarning ereb emes, türk ikenlikidin iken. Shunga ular déngiz qoltuqi elliride panahliq tiliyelmeydiken. Déngiz qoltuqi elliri hemkarliq kéngishige eza döletlerdin bersimu b d t ning 1951-yildiki "Musapirlar ehdinamisi" gha qétilmighan bolup, Uyghurlar u döletlerde peqet xizmet ruxsiti bilenla turalaydiken, eger xizmitini yoqatsa, xitaygha qayturulush xewpige duch kélidiken. "Ikki heremning qoghdighuchisi, musulmanlarning hamiysi" bolghan se'udi erebistanmu Uyghurlarning teqdiri mesiliside xitayning chishigha tégip qoyushni xalimaydiken.

Arslan hidayet ereb ellirining süriye we pelestinlik musapirlarghimu panahliq bermeywatqan yerde Uyghurlargha téximu köngül bölmeydighanliqini, ereb-islam elliride ümmet chüshenchisining alliqachan yoqalghanliqini tilgha aldi.

Maqale aptorining bildürüshiche, Uyghur musulmanlirining keng-kölemde tutqun qilinishidek zor weqe dunyaning diqqitini tartqandin kéyinmu rabitul islam (xelq'ara islam kéngishi) Uyghur musulmanlirining kishilik hoquqining depsende qiliniwatqanliqigha a'it héchqandaq xewer yaki doklat élan qilmighan. Uyghur bilen toy qilghan bir erebning aptorgha éytishiche, uning döliti iqtisadiy menpe'etni dep Uyghurlarni qurban qilghan iken.

Maqalide körsitilishiche, 2014-yildin kéyin néfit bahasi chüshüp ketkendin kéyin déngiz qoltuqi ellirining iqtisadiy chékinip, barghanche xitaygha tayinidighan bolup qalghan. Yene kélip, déngiz qoltuqi ellirining iqtisadni köp xillashturush pilani xitay re'isi shi jinpingning "Bir belwagh, bir yol" teshebbusi bilen masliship qalghan. 2016-Yildin 2020-yilghiche xitayning déngiz qoltuqi hemkarliq kéngishige eza döletlerge salghan meblighi 50 milyardin éship ketken. Xitay buni kozir qilip, déngiz qoltuqi elliridin xitayning ichki ishigha arilashmasliqni telep qilghan. Korona wirusining tarqilishi we amérikaning ottura sherqtin chékinishimu déngiz qoltuqi ellirini iqtisad, siyaset we istratégiye jehette xitaygha téximu yéqinlashturghan.

Türkiye hajettepe uniwérsitétining oqutquchisi, istratégiye mutexessisi erkin ekrem, déngiz qoltuqi elliri we türkiyening xitay bilen bolghan hemkarliqining xelq'ara küchler tengpungluqi, iqtisad we énérgiye bilen munasiwetlik ikenlikini, buning xéli bir mezgil dawamlishidighanliqini chüshendürdi.

Bu maqalide aptor yene xitay bilen izchil hemkarliship kéliwatqan iranning Uyghurlar mesilisidimu xitayni qollaydighanliqi, xitay bilen iqtisadiy hemkarliq ornatqan türkiyeningmu öz menpe'etini dep Uyghur qérindashliri uchrawatqan zulumgha süküt qiliwatqanliqini tilgha alghan. 2009-Yil ürümchide "5-Iyul weqesi" yüz bergende xitayni "Irqiy qirghinchiliq yürgüzdi" dep eyibligen erdoghanning bügünki künde uningdin chong qirghinchiliqqa süküt qiliwatqanliqini, emma amérikadiki prézidént namzati jo baydinning bayanatchisining u zulumni "Irqiy qirghinchiliq" dep bildürgenlikini alahide eskertken.

Erkin ekrem künlerning biride weziyette özgirish bolup, xitaydin kélidighan nep üzülüp, xitaygha bolghan qarshiliq kücheygende türkiye we bashqa ereb elliridiki musulmanlarning Uyghurlarni qollishi mumkinlikini bildürdi.

Arslan hidayet xitayning öz jinayitini yoshurushta türkiyeni bekrek destek qiliwalghanliqini, türkiyede bolsa Uyghur dewasining zor derijide cheklimige uchrawatqanliqini, türkiye we bashqa ereb ellirini xitaygha béqinmaydighan qilishning birdinbir yolining xitayning iqtisadini weyran qilish ikenlikini otturigha qoydi.

Maqalining axirida aptor mundaq deydu: "Déngiz qoltuqi ellirining bu qilmishi érimas daghdur. Putbolchi mes'ut özel buni mundaq xulasiligen: tarix mustebit zalimning zulumini hergiz untumaydu, shundaqla musulmanlarning öz qérindashliri uchrighan zulumgha süküt qilishinimu untumaydu."

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.