Abdulhakim idris: “Quyashni étek bilen yapqili bolmighinidek, xitaymu Uyghur irqiy qirghinchiliqini yoshuralmaydu!”

Washin'gtondin muxbirimiz shadiye teyyarlidi
2023.11.08
Pul we hoquq erebler üchün qérindashliqtinmu muhimmu? Bu kartonda, 22 dölet Uyghur rayonidiki lagérlarni taqash toghriliq imza toplighan mezgilde, shi jinping 37 dölettin qarshi qarshi imza toplighanliqi ipadilen'gen.
Photo: RFA

Xitay hökümitining yéqindin buyan yene bir qétim teshwiqat tiyatiri oynap, gherbiy asiya we shimaliy afriqadiki bir qisim musulman döletlirining wekiller ömikini Uyghur éligha teklip qilghanliqi, shundaqla ularning éghizi arqiliq özlirining Uyghurlargha yürgüzüwatqan diniy basturushliri we irqiy qirghinchiliqini perdazlap körsitishke urunuwatqanliqi melum bolmaqta.

Xitayning hökümet taratquliridin biri bolghan “Tengritagh tori” ning xewiride éytilishiche, 11-ayning 1-küni Uyghur aptonom rayonluq partkomning sékrétari ma shingruy we Uyghur aptonom rayonining re'isi erkin tunyaz ürümchide mezkur ömekni kütüwalghan.

Xewerge qarighanda, mezkur ömekning ezaliri süriye, pelestin, se'udi erebistan qatarliq on nechche islam dölitidin teshkillen'gen iken. Yuqiriqi döletlerning birleshken döletler teshkilatida xitayning terepdari bolup kéliwatqanliqi, shundaqla kishilik hoquq kéngishide xitayni qollap awaz bériwatqanliqi hemmige melumdur. Mezkur ömekning “Islam döletliri wekilliri” namida Uyghur élide ziyarette bolushi we xitayning menpe'eti üchün söz qilishi, chet ellerdiki pa'aliyetchiler we weziyet analizchilirining jiddiy inkasini qozghimaqta.

Dunya Uyghur qurultiyi ijra'iye komitétining mu'awin re'isi we diniy ishlar komitétining re'isi turghunjan alawudun ependi ziyaritimizni qobul qilip, xitayning gherizi islam döletliridiki “Diniy zatlar” ning ziyariti arqiliq islam dunyasini aldash ikenlikini, emma xitay hökümitining héchqachan öz meqsitige yételmeydighanliqini tekitlidi.

“Tengritagh tori” ning xewiridin melum bolushiche, ma shingruy “Diniy zatlar” we muxbirlardin teshkil tapqan mezkur ömeklerni kütüwélish yighinida wekillerge söz qilip, “Amérika we gherb döletliridiki bir qisim xitaygha qarshi küchler shinjangdiki atalmish milliy, diniy we kishilik hoquq mesililirini destek qilip, özlirining ‛shinjang arqiliq xitayni kontrol qilish‚ meqsitige yetmekchi boluwatidu, shundaqla pitne-ighwa tarqitiwatidu” dégen. U yene “Men köpchilikning téximu yaxshi sayahet qilip, shinjangni toluq chüshinishini, shinjangni dunyagha obyéktip tonushturup, heqiqiy we güzel shinjangni anglitishini ümid qilimen” dégen.

Merkizi amérikadiki Uyghur tetqiqat merkizining mudiri abdulhakim idris ependi bu heqte jiddiy inkas qayturup, xitayning islam dunyasini öz yénigha tartish, ularning bayanatlirini suyi'istémal qilish arqiliq özining xelq'aradiki obrazini yaxshilimaqchi boluwatqanliqi, shundaqla muhajirettiki Uyghurlarning Uyghur irqiy qirghinchiliqi heqqidiki dewa-desturlirini inkar qilmaqchi bolghanliqini bildürdi.

Abdulhakim idris ependi yene xitayning mezkur ömeklerni Uyghur éligha teklip qilip ekélishide alahide bir meqsitining barliqini eskertip ötti.

Xewerde körsitilishiche, ma shingruy yene bu türdiki teshwiqat heriketlirining dawamliq köpeytilidighanliqidinmu shepe bérip, “Biz yene alaqidar döletler bilen bolghan pikir almashturush, hemkarliq we ortaq tereqqiyatni ilgiri sürüsh üchün ‛sirttin ilgharliqni ekirish we ilgharliqni sirtqa chiqirish‚ salmiqini dawamliq ashurimiz” dégen.

Türkiye hajettepe uniwérsitétining tarix penliri oqutquchisi, siyasiy analizchi doktor erkin ekrem ependimu bu heqte pikir bayan qildi. U, xitayning islam elliridin bu xildiki ömeklerni teklip qilishi, üchinchi dunya ellirini öz sépige tartish, ularni özining menpe'eti üchün qollinish, shundaqla chet ellerdiki Uyghurlargha tére taraqshitip, ularni yétim qaldurush ikenlikini tekitlep ötti.

“Tengritagh tori” öz xewiride pelestin, süriye we kuweyttin kelgen diniy zatlarning xitayning Uyghur rayondiki siyasetlirini maxtighanliqi, yeni “Gherb taratquliri uzundin buyan shinjang toghrisida yalghan xewer tarqatti. Shinjangdiki her millet xelqi kishilik hoquqidin toluq behrimen boluwétiptu. Zorawanliq we térrorluqning millet yaki din bilen munasiwiti yoq, u barliq döletlerning ortaq düshmini” dégenlikini neqil keltürgen.

Halbuki, doktor erkin ekrem ependi xitayning hökümet xewiridiki bu bayanlarning intayin ustiliq bilen suyi'istémal qilin'ghan bashqilarning éghizi arqiliq özini bézep körsitish taktikisi ikenlikini otturigha qoydi.

Uyghurlar weziyitini yéqindin közitip kéliwatqan tunggan analizchi ma jü ependi bu heqtiki ziyaritimiz jeryanida, bir qisim musulman döletlirining öz menpe'etini közlep xitayning bu xildiki köz boyamchiliq oyunlirigha daxil boluwatqanliqini, xitayning ezeldin teshwiqat we zorawanliqtin ibaret ikki xil wasitini qollinip, xitayni idare qilip kéliwatqanliqini ilgiri sürdi:

“Biz bu nuqtida közimizni yoghan échip mesililerni éniq körüshimiz kérek, shundaqla xitay teripidin asanla aldanmasliqimiz kérek, dep oylaymen. Elwette, ereb-islam döletlirining xitay mustebitliri teripide turushi bir nomussizliq, emma bu xildiki teshwiqatlar asasen xitay teripidin élip bériliwatidu. Méningche, xitayning teshwiqatining hemmisila toghra bolushi natayin. Ereb döletliridiki bezi munasiwetlik kishilerdin igilishimche, u döletlerde xitayning teripini tutup élip bériliwatqan teshwiqatlarning köp emesliki biliniwatidu. Shunga biz xitayning siyasiy istratégiyelik oyunlirigha aldirap aldanmasliqimiz kérek, chünki xitay kompartiyesining hakimiyet yürgüzüshidiki eng muhim séhirlik qorallirining biri del teshwiqat bolsa, yene biri zorawanliqtur. Xitay siyasiy teshwiqatni ishqa salghanda ménge yuyush we aldash wasitiliri bilen döletni kontrol qilidu. Men xelq'ara jem'iyetning xitayning bu türdiki aldamchiliqlirigha yol qoymasliqini, eqliy we mentiqliq tepekkurini qollinip, xitayning éytqanlirigha ishenmeslikini tewsiye qilimen.”

Analizchilar, nöwette xitayning musulman döletlirini iqtisadiy we siyasiy jehettin özige qaritip, shundaqla yumshaq küchini qollinip, ularni Uyghurlar mesiliside dawamliq süküt qilishqa, xitayni her waqit qollap awaz chiqirishqa ündewatqanliqini ilgiri sürmekte.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.