Истанбулда ечилған ахбарат елан қилиш йиғинида хитайниң лагеридики уйғурларни дәрһал қоюп бериш чақириқ қилинди

Истанбулдин ихтиярий мухбиримиз арслан тәйярлиди
2024.03.13
bdt-qarar-istanbul-axbarat-yighini-02 Б д т ниң уйғурларни қоюп бериш қарари билән мунасивәтлик истанбулда өткүзүлгән мухбирларни күтүвелиш йиғининиң көрүнүши. 2024-Күни 12-март, истанбул
RFA/Arslan

Түркийәдә яшаватқан бир түркүм уйғурлар хитайниң җаза лагерлириға қамалған уруқ-туғқанлириниң қоюп берилиши үчүн адвокатлар арқилиқ б д т кишилик һоқуқ комитетиға илтимас сунған болуп, нәтиҗидә б д т кишилик һоқуқ комитетидин хитайниң һәқсиз тутқун қилған уйғурларни қоюп бериши керәклики тоғрисида қарар чиққан. Бу мунасивәт билән 12-март күни истанбулда ахбарат елан қилиш йиғини өткүзүлди.

Йиғинға хитайниң йиғивелиш лагерлириға қамалған уйғурларниң йеқин туғқанлири вә кишилик һоқуқ қоғдиғучилиридин адвокат гүлдән сүнмәз, фаруқ кәләштимур қатарлиқлар қатнашти.

Б д т ниң уйғурларни қоюп бериш қарари билән мунасивәтлик истанбулда өткүзүлгән мухбирларни күтүвелиш йиғининиң көрүнүши. 2024-Күни 12-март, истанбул
Б д т ниң уйғурларни қоюп бериш қарари билән мунасивәтлик истанбулда өткүзүлгән мухбирларни күтүвелиш йиғининиң көрүнүши. 2024-Күни 12-март, истанбул
RFA/Arslan

Йиғинға қатнашқан адвокат гүлдән сүнмәзханим мундақ деди: “түркийәдә яшаватқан уйғурларға вакалитән уларниң лагерлардики уруқ-туғқанлириниң қоюп берилиши үчүн сунған илтимасимизға интайин муһим учурлар, һөҗҗәтләр, доклат вә испатлар киргүзүлди. Чиқирилған қарарлар нәтиҗисидә, тунҗи қетим хитай һөкүмити из-дерәксиз йоқап кәткән кишиләр һәққидә җаваб беришкә мәҗбур болди. Түркийә пуқралирини өз ичигә алған бир түркүм зиянкәшликкә учриғучиларниң архиплири биз сунған илтимасларға һәмдә б д т кишилик һоқуқ комитетиниң қарариға киргүзүлди. Халмәмәт иляс, абдурахман қурбанҗан, мәвлудә һилал, пәридә ясин қатарлиқ уйғурлар тоғрисида ‛б д т кишилик һоқуқ кеңиши‚ (UNHRC) вә ‛халиғанчә тутқун қилиш мәсилиси хизмәт гурупписи‚ (WGAD) тәрипидин 2023\77-номурлуқ қарар, хитай дөлитиниң системилиқ вә еғир һалда қанунға хилаплиқ қилғанлиқи тоғрисида һөкүм чиқирилди” .

Иниси халмәмәт иляс вә һәдисиниң йолдиши абдурахман қурбанҗанниң йиғивелиш лагерларда тутулғанлиқини билдүргән уйғур паалийәтчи мирзаәхмәт иляс, һәр иккисиниң 2017-йили мартта тутқун қилинип лагерға қамалғанлиқини вә һәр иккисидин һазирғичә һеч қандақ хәвәр алалмиғанлиқини билдүрди.

У мундақ деди: “биз шәрқий түркистанлиқлар болуш сүпитимиз билән бүгүнки күнгичә хитайниң истанбулдики консулханиси алдида авазимизни аңлитиш, адаләтниң иҗра қилиниши үчүн күрәш қилдуқ вә буниңдин кейинму давамлаштуримиз. Мән бу йәрдин хитайға шуни хитаб қилимәнки, хитай һөкүмити қериндашлиримизни бундақ тутқун қилип бизни һәргиз баш әгдүрәлмәйду, биз һәргиз ваз кәчмәймиз, бу дәвани хәлқ аммисиға аңлитиш биләнла чәклинип қалмастин, бирләшкән дөләтләр тәшкилатиға сундуқ, буниң нәтиҗисини көримиз” .

Йиғинда сөз қилған мәдинә назими, хитайниң йиғивелиш лагириға қамалған сиңлиси мәвлудә һилалниң қоюп берилишини тәләп қилип мундақ деди: “сиңлим мәвлудә түркийә пуқраси, сиңлим һечқачан қош дөләт пуқраси һесабланмайду, бейҗиңдики түркийә әлчиханисиниң сиңлимни дәрһал қутулдуруш үчүн конкрет қәдәмләрни бесип, уни түркийәгә қайтуруп келишини тәләп қилимән” .

Йиғинда сөз қилған гулайишә ханим үч қериндишиниң йиғивелиш лагерға қамалғанлиқини билдүрүп мундақ деди: “акам куршат оралбай үчүн б д т дин гунаһсиз икәнликигә даир дәлилләр вә қоюп берилиши керәклики қарари чиққан болсиму, хитай һөкүмити җаваб бәрмиди. 3 Қериндишим 6 йилдин буян хитайниң йиғивелиш лагерида наһәқ тутуп турулуватиду” .

Б д т ниң уйғурларни қоюп бериш қарари билән мунасивәтлик истанбулда өткүзүлгән мухбирларни күтүвелиш йиғининиң көрүнүши. 2024-Күни 12-март, истанбул
Б д т ниң уйғурларни қоюп бериш қарари билән мунасивәтлик истанбулда өткүзүлгән мухбирларни күтүвелиш йиғининиң көрүнүши. 2024-Күни 12-март, истанбул
RFA/Arslan

Йиғинда сөз қилған нурмуһәммәд, аилисиниң б д т кишилик һоқуқ комитети тәрипидин 2023-йили наһәқ тутқун қилинғанлиқи тоғрисида қарар бәргән болсиму, хитай һөкүмитиниң һазирғичә қоюп бәрмигәнликини билдүрүп мундақ деди: “дадамниң 2017-йили тутқун қилинип лагерға қамалғанлиқи вә 6 айдин кейин вапат болғанлиқидин хәвәр таптуқ, һазир 70 яшлиқ анам лагерда тутуп турулмақта, бирләшкән дөләтләр тәшкилати 2023-йили 6-айда уларниң наһәқ тутқун қилинғанлиқини вә дәрһал қоюп берилиши керәклики тоғрисида қарар чиқарған һәмдә хитайға қайта-қайта хәт язған болсиму, хитай җаваб бәрмиди” .

Биз бу һәқтә техиму көп мәлуматқа игә болуш үчүн ахбарат елан қилиш йиғинида сөз қилған уйғур паалийәтчи мирзаәхмәт иляс билән сөһбәт елип бардуқ.

Мирзаәхмәт илясниң билдүрүшичә, өткән йили улар адвокат арқилиқ бирләшкән дөләтләр тәшкилати кишилик һоқуқ комитетиға әрз сунуп, хитайниң лагерлириға қамалған уруқ-туғқанлириниң қоюп берилишини тәләп қилған. Бу йил 2-айниң 16-күни бирләшкән дөләтләр тәшкилати халиғанчә тутқун қилинған уйғурларни дәрһал қоюп бериш тоғрисида қарар чиқирип, тутқун қилинғанларниң җинайити болса дәлил көрситишни, болмиса дәрһал қоюп беришни тәләп қилип хәт язған. Бирақ хитай тәрәп ениқ ипадә билдүрмәстин, “улар җазасини тартиватиду” дәпла җаваб бәргән.

Мирзаәхмәт илясниң дейишичә, б д т ға сунған илтимаста 7 уйғурниң архиплири айрим-айрим киргүзүлгән болуп, уларниң наһәқ тутулғанлиқи тоғрисида дәлил-испатларниң толуқ икән. Буни б д т кишилик һоқуқ комитети көрүп чиққандин кейин, уларни қоюп бериш керәклики тоғрисида қарар чиқарған.

Бу қарарда йәнә, хитай һөкүмитидин наһәқ тутқун қилинған уйғурларға төләм бериш, уларни тутқун қилип лагериға қамиған хитай кадирлирини җазаға тартиш, бу қарар иҗра қилинғандин кейин б д т ға бу һәқтә доклат бериши керәклики тәләп қилинған.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.