Istanbulning qatnash béketliride peyda bolghan xitayche xetler diqqet qozghimaqta

Ixtiyariy muxbirimiz arslan
2019-10-07
Élxet
Pikir
Share
Print
Istanbulning qatnash béketliride peyda bolghan xitayche xetlerning biri. 2019-Yili öktebir.
Istanbulning qatnash béketliride peyda bolghan xitayche xetlerning biri. 2019-Yili öktebir.
RFA/Arslan

Yéqindin buyan istanbulning ammiwi qatnash béketliride xitayche xetlerning peyda bolushi küchlük diqqet qozghimaqta. Köpligen közetküchiler buni istanbulning yéngidin saylan'ghan sheher bashliqi ekrem imam'oghluning xitaygha mahil kishi ikenliki shundaqla xitayning türkiyede künsayin éship bériwatqan tesiri bilen munasiwetlik dep qarimaqta.

Istanbuldiki Uyghur jama'iti bilen türk ammiwi teshkilatliri bu hadisige qarita küchlük naraziliqlirini bildürmekte.

Istanbul büyük sheher belediyesi (sheherlik hökümet) bilen xitay otturisida tüzülgen dostluq kélishimidiki belgilimiler boyiche, yéqindin buyan istanbulning tramway yolliridiki biketlerge xitayche xetler chaplanmaqta. Buninggha qarita iyi (yaxshi) partiyesi, sa'adet partiyesi, ülkü ojaqliri we sherqiy türkistan teshkilatlar birliki qatarliq partiye we ammiwi teshkilatlar jiddiy shekilde étiraz bildürüp, xitayche xetlerni derhal éliwétishni telep qildi.

"Ülkü ojaqliri" teshkilatining ezaliri pütün biketlerge yézilghan xitayche xetning üstige sherqiy türkistanning ay-yultuzluq kök bayriqi bilen türkiye bayriqini chaplidi hemde xitayche xetlerni tosup, "Qatil xitay", "Sherqiy türkistan'gha erkinlik" dégendek xetler yézilghan qeghezlerni chaplidi.

Xitayche xetlerni körgen bir qisim Uyghur yashlarmu béketlerdiki xetlerni söküp éliwetti. Eziz turan isimlik bir yash 10 din artuq békettiki xitayche xetlerni söküp élip, hemmini bir yerge toplidi we üstige dessep turup bayanat berdi. U bu körünüshni ijtima'iy taratqularda tarqatti. Mundaq u mundaq dédi: "Essalam eleykum, eziz istanbulluqlar! türkning ana yurti sherqiy türkistanda türkche sözlishish we yézish chekliniwatsa, milyonlighan qandash qérindashlirimiz xitayning jaza lagérlirida azab chékiwatsa ölüm xewpige duch kéliwatsa, fatih sultanning amaniti bolghan istanbul shehiridiki tramway biketlerge xitayche yol wiwiskiliri chapliniptu. Buni emeliyleshtürgen we buninggha seweb bolghanlarning héchqaysisini tarix kechürmeydu. Hemmimiz birliship ularni istanbul shehirining erziyet idarisige shikayet qilayli!"

Türkiye iyi (yaxshi) partiyesi özlirining tiwittér hésabi arqiliq bayanat élan qilip, mundaq étiraz bildürgen: "Xitay sherqiy türkistanda Uyghur türklirining tilini, dinini we kültür-medeniyitini cheklewatsa, istanbul büyük sheherlik hökümet béketlerge xitayche wiwiska asqan. Biz buni héch chüshenmiduq. Shangxeydiki yollargha türkche xetler ésildimu? yaki istanbulgha xitay sayahetchiler deryadek éqip kéliwatamdu?"

Iyi (yaxshi) partiyesining tiwittér hésabida 424 mingdin artuq egeshküchisi bolup, mezkur bayanatni 2672 kishi hembehirligen, 2078 kishi inkas yazghan.

Sa'adet partiyesi istanbul shöbisining re'isi abdullah sewim ependimu étiraz bildürüp twittér arqiliq bayanat élan qildi. U bayanatida mundaq dégen: "Istanbul büyük sheher belediyesi bilen xitay otturisida tüzülgen dostluq kélishimi boyiche bezi biketlerge xitayche xetlerning chaplinishi sherqiy türkistanliq qérindashlirimizning yüreklirini échishturmaqta. Bu hadise yene her zaman mezlumning yénida bolghan millitimizning wijdanini qanitidu. Biz buni hergizmu qobul qilmaymiz. Men istanbulda qilishqa tégishlik shunche köp ish tursa bundaq talash-tartish qilidighan mesililerge kirmeslikni tewsiye qilimen."

Bu heqte sherqiy türkistan ma'arip we hemkarliq jem'iyitining re'isi hidayetullah oghuzxanmu bayanat élan qilghan bolup, u bayanatida mundaq dégen: "Istanbul sheherlik hökümet tramway béketlirige xitayche xetlerni chaplidi. Xitay sherqiy türkistanda nechche milyon insanni jaza lagérlargha qamap, irqiy we medeniyet qirghinchiliq élip bériwatidu. Xitay yene sherqiy türkistan xelqini hem shundaqla türkiyediki 50 ming sherqiy türkistanliqlarning hés-tuyghulirini közge ilmay, istanbulda xitay shamili chiqirishni bashlidi. Bu weziyettin pütkül sherqiy türkistan xelqining köngli renjidi. Pütkül sherqiy türkistan xelqi bu perwasizlarche ijra'atni qattiq eyibleydu."

Bu heqte sherqiy türkistan teshkilatlar birliki namidin torda imza toplash pa'aliyiti bashlitilghan bolup, buninggha "Istanbul kochiliridiki xitayche xetler öchürülsun" dep téma qoyulghan.

"Milliyet" gézitining 19-séntebir künidiki sanida yazghuchi abdullah qaraqushning "Xitay sayahetchiler üchün 4 yéngi ish pilani" dégen témida maqale élan qilin'ghan. U maqaliside türkiye medeniyet we sayahet ministiri mehmet nuri ersoyning sözliridin neqil keltürüp, xitay terepning türkiye töt türlük telepni otturigha qoyghanliqini we bu teleplerning türkiyede ijra qilinishqa bashlighanliqini bildürgen.

U maqaliside xitay otturigha qoyghan töt telepning birinchisi kapadokiye qatarliq köpligen orunlargha xitayche wiwiska ésish, ikkinchisi türkiyede xitay réstoranlirini köplep échish, üchinchisi xitaylarning türkiyede xitay puli ishlitishini qulaylashturush, tötinchisi türkiyediki mekteplerning oqutush programmisigha xitay tilini tallanma ders qilip kirgüzüsh qatarliqlar iken.

Istanbuldiki béketlerge yézilghan xitayche yol wiwiskiliri arisida fatih rayonidiki "Chemberli tash" dégen béketning ismini xitayche "Konstantin munari" dep yazghan. Bu xataliq bezi Uyghurlar teripidin bayqilip chüshenche bérilgendin kéyin buninggha qarita köpligen étirazlar yéghip ketti. Chünki u béketning yénida rum impératori konistantin rumdiki apallon chirkawidin yötkep kélip hazirqi orun'gha tikligen 57 métir égizliktiki munar bar bolup, bu munar 1081-yili ot kétip tömür bilen chemberlen'gen. Shunga bu béketning ismi türkchide "Chemberli tash" dep atalghan.

Milletchi heriket partiyesining asasiy qatlam rehberliridin serap shule yawuz "Chemberli tash" békititge xitayche "Konstantin munari" dep yézilghanliqigha étiraz bildürdi.

Bu hadise ijtima'iy taratqularda shunche bes-munazire qozghighan bolsimu, lékin istanbul sheherlik hökümet hazirghiche buninggha chüshenche yaki bayanat bermidi.

Hidayetulla oghuzxan bu heqte pikir bayan qilip: "Istanbul sheher bashliqi imam'oghluning bu qilmishi könglimizni yérim qilidighan qebih ish bolsimu, emma bu mesile bizning sherqiy türkistan mesilisige sahib chiqishimizgha türtke boldi. Hetta jumhuriyet xelq partiyesining ittipaqdishi bolghan iyi partiyesi we sa'adet partiyesining rehberlirimu buninggha naraziliqini bildürüp, jiddiy inkas qayturdi. Ekrem imam'oghluning bu xataliqi sherqiy türkistan dawasining türkiyede qollap-quwwetlinishige wasite boldi," dédi.

Doktor perhat qurban tengritaghli bu heqte pikir bayan qilip, bu hadisining adettiki ish emeslikini, buning xitayning sirtqa kéngiyish siyasitining bir qismi ikenlikini bildürdi.

Toluq bet