Шәһәр башлиқи намзати яшар сағлам: “хитай бизниң үч миң йиллиқ дүшминимиз, бу шәһәрдә хитай бағчиси селиш тоғра әмәс”

Әнқәрәдин ихтиярий мухбиримиз әркин тарим тәйярлиди
2024.02.23
istanbul-xitay-baghchisi-1 Түркийәниң 4-чоң шәһири болған газиантәп шәһәрлик һөкүмәт салдурған “галлә” бағчисиниң ичидики хитай чоң бағчисидин көрүнүш. 2024-Йили феврал, түркийә.
RFA/Erkin Tarim

Түркийәниң 4-чоң шәһири болған газиантәп шәһәрлик һөкүмәт салдурған “галлә” бағчисиниң ичидә чоң хитай бағчисиға орун берилиши кишиләрниң қаттиқ наразилиқини қозғиди. Шәһәр башлиқи намзати яшар сағлам әпәнди: “хитай биз түркләрниң 3 миң йиллиқ дүшмини” деди вә өзиниң 31-марттики сайламда утуп чиқип газиантәп шәһәр башлиқи болса хитай бағчисини тақиветидиғанлиқини илгири сүрди.

Хитай һөкүмити 2010-йили түркийә билән истратегийәлик һәмкарлиқ келишими түзгәндин кейин түркийәниң һәрқайси вилайәт, шәһәр, идарә-җәмийәт вә аммиви тәшкилатлири билән “достлуқ” орнитишқа алаһидә әһмийәт берип кәлмәктә. Буниң билән хитайниң бәзи шәһәрлири түркийәдики шәһәрләр билән “қериндаш шәһәр” лик келишими түзүп, һәр хил йоллар билән хитай мәдәнийитини тонуштуруп кәлмәктә. 2016-Йили 9-айниң 23-күни үрүмчи шәһири билән “достлуқ” орнатқан газиантәпниң хитай равақлирини яситип, бағчә селиши хәлқ-аммисиниң қаттиқ наразилиқиға учриди. Чүнки, уйғур аптоном райониниң мәркизи вә уйғурлар шәһири болған үрүмчи билән достлуқ орнатқан бу шәһәргә уйғур мәдәнийәт моделлири әмәс бәлки хитай мәдәнийити модели болған равақ вә башқилар селинғаниди.

Түркийәниң 4-чоң шәһири болған газиантәп шәһәрлик һөкүмәт салдурған “галлә” бағчисиниң ичидики хитай чоң бағчисидин көрүнүш. 2024-Йили феврал, түркийә.

Биз мәзкур бағчә тоғрисида техиму тәпсилий мәлумат игиләш үчүн газиантәп шәһәрлик һөкүмәтниң ахбарат хизмәтлиригә мәсул хадими түлай ханимға телефон қилип, мәзкур бағчә тоғрисидики соалимизни йәткүздуқ. Түлай ханим шәһәрлик һөкүмәтниң мунасивәтлик мәсули билән көрүшүп җаваб беридиғанлиқини дегән болсиму, лекин техичә җаваб қайтурмиди.

3-Айниң 31-күни түркийәдә өткүзүлидиған сайламда шәһәр, район, наһийә, кәнт вә йеза башлиқлири сайлап чиқилиду. Бу сайламда истанбул, әнқәрә, измир вә газиантәп қатарлиқ шәһәрләрни өз ичигә алған 30 чоң шәһәр билән 1351 район, наһийә вә кичик шәһәрләрниң башлиқлири сайлап чиқилиду. Бу қетимқи сайламда газиантәп шәһәр башлиқлиқиға намзат болған адвокат яшар сағлам әпәнди зияритимизни қобул қилип, хитай миллитиниң түркләрниң 3 миң йиллиқ дүшмини икәнликини, уйғур қериндашлириға зулум қиливатқан хитайниң бағчисини тақитиветидиғанлиқини ейтти. У, мундақ деди: “үч миң йилдин буян хитай бизниң дүшминимиз. Хитай бизниң мәдәнийитимизниңму дүшминидур. Билгә хақанимиз орхун абидисигә‚хитайниң юмшақ йипикигә, шерин сөзигә вә совғатлириға алданма‛дәп яздурған. Бу 1400 йил бурун ташқа оюп йезилған. Хитай бүгүнму охшаш, бу йәрдә биз билән дост болуп, хитай мәдәнийитини тонутушқа тиришиватқан хитай, шәрқий түркистандики уйғур қериндашлиримизни вә уларниң мәдәнийитини йоқ қилишқа тиришиватиду. Шуңа мән шәһәр башлиқи болуп сайлансам уйғур мәсилисигә көңүл бөлимән.”

Түркийәниң 4-чоң шәһири болған газиантәп шәһәрлик һөкүмәт салдурған “галлә” бағчисиниң ичидики хитай чоң бағчисидин көрүнүш. 2024-Йили феврал, түркийә.

Биз, 17-феврал күни мәзкур хитай услубидики бағчини екскурсийә қилип, микрофонимизни бағчида айлиниватқан хәлқ аммисиға созуп, уларниң пикир-қарашлирини алдуқ. явуз әнәс әрәнләр намидики бир яш, “бу бағчини айлиниветипсиз немиләрни һес қиливатисиз?” дегән соалимизға мундақ җаваб бәрди: “худди шаңхәйдики бағчида айлиниватқандәк һес қиливатимән. Мәдәнийәтләрни чүшиниш үчүн яхши бопту дәп ойлаймән.”.

“мәхмут қәшқирини вә уйғурларни биләмсиз?” дегән соалимизға: “мән түрк, түркий тиллар диванини язған мәхмут қәшқирини билимән. Уйғурларниму билимән. Улар һазир хитайниң зулуми астида.”

Түркийәниң 4-чоң шәһири болған газиантәп шәһәрлик һөкүмәт салдурған “галлә” бағчисиниң ичидики хитай чоң бағчисидин көрүнүш. 2024-Йили феврал, түркийә.

“хитай һөкүмитини уйғурларға зулум селиватса бу йәрдә хитай бағчиси селиш тоғриму?” дегән соалимизға у, мундақ җаваб бәрди: “мәнчә тоғра әмәс, чүнки бир милләтни яки униң мәдәнийитини йоқ қиливетиш тоғра әмәс. Немә болса болсун һәр милләт хәлқиниң мәдәнийитигә һөрмәт қилиш керәк. Хитай уйғур мәдәнийитигә, уйғур қериндашлиримизниң мәвҗудийитигә һөрмәт қилиши керәк.”

Октай сумру исимлик бир киши хитай бағчиси ичидә соалимизға җаваб берип, мундақ деди: “мәнчә бу йәргә хитай бағчиси селиш тоғра әмәс. Биз түрк миллити болуш сүпитимиз билән башқа милләтләрниң мәдәнийити, тили, дини вә өрп-адәтлиригә һөрмәт қилимиз. Хитайниң уйғур түрклирини вә уларниң мәдәнийитини йоқ қилиш сиясити тоғра әмәс. Уларму башқа милләтләрниң һәқ-һоқуқиға һәм мәдәнийитигә һөрмәт қилиши, дәпсәндә қилмаслиқи керәк.”

2023-Йили 9-айниң 6-күни газиантәп шәһәр башлиқи фатма шаһин ханимниң иштирак қилиши билән мәзкур бағчиниң ечилиш мурасими өткүзүлгән вә рәсмий хәлқ-аммисиниң екскурсийә қилишиға ечилған. Шәһәрлик һөкүмәт тәрипидин ечилиш мурасими өткүзүлгән бу бағчиға “галлә” йәни “ишик” нами берилгән болуп, бағчида японийә, голландийә вә хитай бағчилириға орун берилгән. Газиантәп шәһәрлик һөкүмәт 2016-йили9-айниң 23-күни үрүмчи билән достлуқ келишими түзгән болуп, көп қетим өзара зиярәт вә йиғин өткүзгән.

Түркийәниң 4-чоң шәһири болған газиантәп шәһәрлик һөкүмәт салдурған “галлә” бағчисиниң ичидики хитай чоң бағчисидин көрүнүш. 2024-Йили феврал, түркийә.

Түркийәдики әң чоң аммиви тәшкилатлардин бири һесаблинидиған түрк оҗақлири тәшкилатиниң газиантәп шөбисиниң рәиси, газиантәп университети иқтисадшунаслиқ кәспи профессори мустафа мәтә әпәнди шәһәрлик һөкүмәт башлиқиниң “шәрқий түркистандики ирқий қирғинчилиқтин бихәвәр икәнликини, шуңа бу бағчиниң ясалғанлиқи” ни илгири сүрди. У, мундақ деди: “бу аңсизлиқ билән шәрқий түркистанниң нөвәттики еғир вәзийитини билмәй туруп ясалған бағчә дәп ойлаймән. Биз бу мәсилини шәһәр башлиқи вә муавин башлиқлириға йәткүзимиз.”

Түркийәниң 4-чоң шәһири болған газиантәп шәһәрлик һөкүмәт салдурған “галлә” бағчисиниң ичидики хитай чоң бағчисидин көрүнүш. 2024-Йили феврал, түркийә.

Түркийәниң әң чоң қәдимий тарихқа игә шәһәрлиридин бири болған коня шәһириниң мәрам районлуқ һөкүмәт, 2013-йили 7-айниң10-күни хитайниң йөшию шәһири билән достлуқ орнатқандин кейин, мәзкур райондики бир бағчиға “йөшию бағчиси” дәп исим қойғаниди. Конядики аммиви тәшкилатларниң наразилиқ билдүрүши нәтиҗидә, шәһәрлик парламентта музакирә қилинип, ахирида хитайниң йөшию шәһириниң исми қоюлған бағчиниң исмини “мәхмут қәшқири бағчиси” дәп өзгәртиш қарар қилинғаниди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.