Istanbulning taksim meydanida xatire süretke chüshken lagér qurbanlirining yéqinliri türk saqchilirining parakendichilikige uchridi

Ixtiyariy muxbirimiz azigh
2020-08-17
Élxet
Pikir
Share
Print
Tutulghan a'ile ezalirining resimi chüshürülgen maykilarni kiyip, istanbulning taksim meydanida xatire süretke chüshüsh pa'aliyiti élip bériwatqan Uyghurlarni tosush üchün saqchi kelgen 2020-yili 17-awghust, türkiye.
Tutulghan a'ile ezalirining resimi chüshürülgen maykilarni kiyip, istanbulning taksim meydanida xatire süretke chüshüsh pa'aliyiti élip bériwatqan Uyghurlarni tosush üchün saqchi kelgen 2020-yili 17-awghust, türkiye.
RFA/Azigh

17-Awghust chüshtin kiyin istanbulning taksim meydanida a'ile ezaliri we tughqanliri xitay hökümiti teripidin yighiwélish lagérlirigha we türmilerge solan'ghan Uyghur yashliri toplinip, tutulghan a'ile ezalirining resimi chüshürülgen maykilarni kiyip, xatire süretke chüshüsh pa'aliyiti élip barghan. Bu waqitta taksim meydanida süretke chüshken lagér qurbanlirining yéqinliri saqchilarning parakendichilikige uchrighan. Saqchilar héchqandaq seweb körsetmestin turup, ularni chüshken süretlirini yuyuwétishke, yighiwélish lagérlirigha solan'ghan yéqinlirining resimliri chüshürülgen maykilirini séliwétishke yaki uni tetür örüp kiyishke zorlighan. Bu istanbulda a'ile yéqinliri tutqun qilin'ghan Uyghur yashliri teshkilligen 3-pa'aliyet bolup, bundin burun ular beyazit meydanida we xitayning istanbuldiki konsulxanisining aldida pa'aliyet teshkilligen idi.

Biz bu munasiwet bilen xitay da'iriliri teripidin apisi besh yilliq qamaq jazasigha höküm qilin'ghan jewlan shirmemetni ziyaret qilduq. Jewlan shirmemet ehwalni anglitip mundaq dédi: "Biz taksimgha maykimizni (tutulghan a'ile ezalirimizning süretliri chüshürülgen) kiyip xatire heykelning aldida resimge chüshtuq. Bu waqitta saqchilar kélip chüshken süretlirimizni yuyuwétishimiz kéreklikini éytti, biz öchürüwettuq. Kéyin mangidighan chaghda ular bizge 'yaki maykanglarni chiqiriwétisiler yaki tetür kiyiwalisiler' dédi."

Ehwal igilishimizche, saqchilar taksimda yighiwélish lagérliri qurbanlirining a'ile tawabi'atlirining kimlikini tekshürüsh bahaniside ularni tutup turghan we a'ile ezalirining süretliri chüshürülgen maykilirini siliwitishke yaki tetür kiyishke zorlighan. Biz saqchilarning parakendichilikige uchrighan yighiwélish lagérliri qurbanlirining yéqinliridin alimjan turdini ziyaret qilduq. Alimjan turdi akisi, achisi we bashqa a'ile ezaliri bolup, 7 kishining iz-dérikini qiliwatqan iken. U taksim meydanidiki saqchilarning parakendichiliki heqqide toxtilip, mundaq dédi: "Saqchilar kélip kimlikimizni soridi we néme ish qiliwatqinimizni soridi. Biz süretke chüshkili kelduq, déduq, ular bu maykilar bilen süretke chüshüshimizning qanun'gha xilap ikenlikini éytti. Kéyin bizni bir bulunggha apirip, hemmimizning kimlikini iliwélip, bir yérim sa'et aware qildi. Kéyin ular: 'bundaq mangsanglar bolmaydu, maykiliringlarni siliwétip mangisiler, ' dédi. Qérindashlirimiz étiraz bildürgendin kiyin ular: "Undaqta, kiyimliringlarni tetür kiyip mangisiler," dédi. Buningdin könglimiz intayin yérim boldi. Men türkiyede hökmettin we dölettin intayin ümid kütüp, yashawatqan biri idim. Türk saqchilirining bizge: 'könglikingni siliwétip mang' déyishi biz üchün ochuqtin ochuq haqarettur."

Biz ehwal heqqide yenimu ilgirilep melumatqa érishish üchün taksim saqchi idarisige téléfon qilduq, saqchi merkizi bu ehwal heqqide melumatining yoqluqini, bey'oghli saqchi merkizi bixeterlik ornidin sorishimiz kéreklikini éytti. Biz santiralning ulap bérishi bilen bixeterlik idarisige qayta-qayta téléfon qilghan bolsaqmu, emma téléfonimiz élinmidi.

Mezkur weqe ijtima'iy alaqe wasitiliride keng tarqiliwatqan bolup, pa'aliyetni teshkilligüchilirining biri bolghan jaza lagéri qurbanlirining a'ile tawabi'atliridin mirza'exmet ilyas ependimning mezkur weqe heqqidiki widiyoluq sözliri küchlük tesir qozghimaqta. Mirza'exmet ilyas ependim widiyoda bu weqe toghrisida toxtilip mundaq deydu: "Biz peqet sekkiz kishi, xitayning sherqi türkistandiki yighiwélish lagérlirigha qamalghan qérindashlirimizni eslep xatire süretke chüshüsh üchün kelduq. Sho'ar towlimiduq, namayish qilmiduq. Saqchilar bizni taksimdin qoghlash üchün maykillirimizni tetür kiydürdi. Bu bizni mazaq qilghanliq. Biz jinayetchi emes, kochining otturisida maykillirimizni tetür kiydürdi. Bizning ata-anilirimizni izdishimiz jinayetmu? türk tupriqidimu xitaygha qarshi awazimizni chiqiralmaywatimiz. Bu heqiqeten bir eyib."

Tiwittérda mezkur weqe heqqide ipade bildürgen, tonulghan qanun proféssori ilyas do'an ependim mundaq deydu: "Maykilirini tetür kiydürüsh kemsitish pozitsiyesidur. Söz qilish erkinlikini depsende qilishtur. Bu ish qanuniy yollar arqiliq derhal sürüshte qilinidu."

Taksim meydanida türkiye saqchilirining parakendichilikige uchrighan yighiwélish lagérliri qurbanliri taksim meydanidin ketkendin kiyin, béshigha kelgen ehwalni anglitish üchün türkiye dölet téléwiziyesi (TRT) ge yitip barghan. Ularning éytishiche, ular türkiye dölet téléwiziyesining xizmet binasigha kirgüzülmigen, mezkur téléwiziyedin munasiwetlik birermu xadim ular bilen körüshkili unimighan. Mirza'exmet ilyas ependim bu heqte bizge tepsiliy melumat berdi.

Közetküchlerning qarishiche, türkiye bilen xitay hökümitining munasiwetliri künséri yéqinlishishqa egiship, türkiyediki Uyghurlarning siyasiy pa'aliyetliri zor derijide cheklimige uchrimaqta iken. Türk axbarat wasitiliri we türk hökümitining xitay bilen bolghan yéqin munasiwiti tüpeyli Uyghur mesiliside dawamliq süküt qiliwatqanliqi ilgiri sürülmekte.

Toluq bet