Gérmaniyede ötküzülgen "Xitaydiki kishilik hoquq weziyiti we milliy kirizis" yighinida jaza lagérliri anglitildi

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2019-05-23
Élxet
Pikir
Share
Print
"Xitaydiki kishilik hoquq weziyiti we milliy krizis" namliq ilmiy muhakime yighinida d u q ning bayanatchisi dilshat réshit jaza lagérliri mesilisini otturigha qoymaqta. 2019-Yili 21-may, gérmaniye.
"Xitaydiki kishilik hoquq weziyiti we milliy krizis" namliq ilmiy muhakime yighinida d u q ning bayanatchisi dilshat réshit jaza lagérliri mesilisini otturigha qoymaqta. 2019-Yili 21-may, gérmaniye.
RFA/Ekrem

"Xitaydiki kishilik hoquq weziyiti we milliy kirizis" namliq ilmiy muhakime yighinida dunya Uyghur qurultiyining bayanatchisi dilshat réshit jaza lagérliri mesilisini otturigha qoydi.

19-Maydin 21-mayghiche gérmaniyening köln shehiride "Xitaydiki kishilik hoquq weziyiti we milliy kirizis" namliq xelq'araliq ilmiy muhakime yighini ötküzülgen. D u q ning bayanatchisi dilshat réshit ependi teklipke bina'en qurultaygha wakaliten bu yighin'gha qatniship, Uyghur diyaridiki jaza lagérliri mesilisini otturigha qoyghan.

Bu yighinni "Pütün dunya xitay we asiyaning démokratiyelishishini qollash munbiri" namliq teshkilat bashchiliqida "Xitay musteqil qelemkeshler jem'iyiti", "Teywen démokratiye fondi jem'iyiti", "Démokratik xitay fronti", "Xitay jumhuriyetchiler partiyesi" qatarliq organlar birlikte uyushturghan.

Yighin'gha yuqirida ismi atalghan teshkilat, partiye-guruhlarning wekilliri, her sahe xitay démokratliri qatnashqandin sirt, Uyghur wekilliri, dalay lamaning yawropadiki wekili, ichki mongghul wekili, tehdit astidiki xelqler teshkilati qatarliq kishilik hoquq organlirining wekilliri bolup köp sanda kishi qatnashqan.

Yighinda xitaydiki omumiy weziyet, shi jinping hakimiyet béshigha chiqqandin kéyinki kishilik hoquq depsendichiliki, xitaydiki adwokatlar, falun'gongchilar, diniy zatlar we kishilik hoquq pa'aliyetchilirining keng kölemde tutqun qilinish mesilisi qatarliq ghol témilar muzakire qilinish bilen birge, Uyghurlar we jaza lagérliri mesilisi, tibet hem jenubiy mongghuliye mesilimu nuqtiliq muzakire témisi bolghan.

Köln shehiridin ziyaritimizni qobul qilghan d u q ning bayanatchisi dilshat réshit bu muhakime yighinida söz qilip, 3 milyondin artuq Uyghurning jaza lagérlirigha solinip, barliq milliy alahidilikliridin mejburiy mehrum qalduruluwatqanliqini, 2-dunya urushi mezgilide natsistlar gérmaniyeside dewr sürgen irqiy tazilash herikitining 21-esirde sherqiy türkistanda höküm sürüwatqanliqini bayan qilghan. U sözide chet'ellerde démokratik heriketler bilen meshghul boluwatqan xitaylarni eyiblep, ularning Uyghurlar uchrawatqan bu zulumlargha yéterlik derijide inkas qayturmaywatqanliqini tekitligen.

Dilshat réshit yighinda yene xitayning jaza lagérlirini qurushtiki tüp meqsiti heqqide toxtalghanda xitayning asasiy muddi'asining sherqiy türkistandiki milliy musteqilliq herikitini tamamen bésiqturush, Uyghurlarni millet süpitide xitaylashturup tügitish arqiliq bu zémin'gha ebediy hökümranliq qilish ikenlikini bayan qilghan. U sözide yene jaza lagérlirida yüz bériwatqan éghir paji'eler, lagér sirtida qalghan xelqning küchlük nazaret astida yashawatqan échinishliq hayati toghrisidimu etrapliq toxtalghan.

Dilshat réshit ependining éytishiche, yighin ehli "Shi jinping hakimiyiti aghdurulmighuche, xitayda démokratiye bolmaydu. Kommunistik partiye yoqalmighuche, xitay xelqi erkin nepes alalmaydu. Xitay hakimiyitining mustebit hökümranliqi mewjut bolghan muddet ichide ne xitay xelqi, ne sherqiy türkistanliqlar, ne tibetler, ne jenubiy mongghuliyeliklerge aram bolmaydu" dégenlerde pikir birlikige kélip, xitay hakimiyitini yoqitishning qattiq-yumshaq barliq chare-tedbirliri üstide jiddiy izdinishni tekitleshken.

Emma bu yighin'gha ishtirak qilghan jenubiy mongghuliye teshkilatlirining wekili bolghan temsilto ependi ziyaritimizni qobul qilghanda özining xitay démokratlirigha bolghan naraziliqini tilgha élip bashqiche bir qarashni otturigha qoydi. U mundaq dédi: "Bu qétimqi yighinda xitay démokratliri he désila shi jinping hakimiyitige, xitay kommunistik partiyesige qarshi nezeriyesini bazargha saldi. Men bolsam Uyghurlar, tibetlikler, jenubiy mongghuliyeliklerning qarshi turidighini yalghuz shi jinping hakimiyiti we kommunistik partiye emes, belki xitay tajawuzchi döliti ikenlikini ilgiri sürdüm. Xitay démokratlirining telep qiliwatqini démokratiye we erkinlik. Bizning telep qilidighinimiz bolsa öz wetinimizning musteqilliqi. Xitayda hakimiyet aghdurulup démokratik bir qurulma berpa qilin'ghan teqdirdimu, eger biz musteqil bolalmisaq démokratik xitay bilen kommunistik xitayning biz üchün perqi yoq. Xitay hakimiyiti sherqiy türkistandiki qarshiliq heriketlirini, yeni Uyghurlarning musteqilliq iradisini yoqitish meqsitide jaza lagérlirini qurup dölet térrorluq siyasitini yürgüzüwatidu. Jenubiy mongghuliyedimu hazirgha qeder 100 mingdin artuq musteqilliq terepdarliri xitay tajawuzchi döliti teripidin öltürüldi. Menche, meyli démokratik xitay bolsun, meyli kommunist xitay bolsun we meyli milletchi xitay bolsun, mubada bizning musteqilliq iradimizge hörmet qilmisa, hemmisi oxshashla düshminimizdur."

Yighin'gha qatnashqan tehdit astidiki xelqler teshkilatining diréktori ulrik déliyus ependi we xitay démokratik zatliri xitay hakimiyitining Uyghurlar üstidin yürgüzüwatqan éghir zulum siyasitini birdek eyibligen. Shuning bilen birge yighinda xitay hakimiyitining künséri mustebitlik yoligha qedem bésiwatqanliqi, xitayni démokratik heriketler arqiliq özgertishtin ümid kütüshning waqti ötkenliki, zorawan hakimiyetni zorluq küchke tayinip aghdurup tashlash lazimliqi toghrisidiki pikirlermu otturigha tashlan'ghan.

D u q ning bayanatchisi dilshat réshit ependining bildürüshiche, 3 kün dawamlashqan bu yighinda muhajirette siyasiy pa'aliyetler bilen meshghul boluwatqan Uyghurlar, tibetler, jenubiy mongghuliyelikler hemde her sahe kishilik hoquq organlirining xitaygha qarshi zich hemkarliship ünümlük heriket qilishi heqqide muzakiriler bolghan.

Yighinda yene shi jinpingning "Bir belwagh, bir yol" qurulushining kéngeymichilik, tajawuzchiliqni mahiyet qilghan bir istratégiyelik pilan bolghanliqini dunyagha keng teshwiq qilish, xitayning sherqiy türkistanda jaza lagérlirini berpa qilip milyonlap Uyghurni yoqitishqa, özgertishke urunushidiki gherezliridin biriningmu del bu pilanning bixeterlikige kapaletlik qilish ikenlikini pash qilishni teshebbus qilishqan.

Mezkur yighinda yene Uyghur öktichi ziyaliysi ilham toxti mesilisimu otturigha qoyulghan hemde 1989-yili 6-ayning 4-küni yüz bergen "Tyen'enmin weqesi" ning 30 yilliqini daghdughiliq xatirilesh, buning üchün dunyaning herqaysi jaylirida ilmiy muhakime yighinlirini uyushturush, namayishlar élip bérish pilanlirimu muzakire qilin'ghan.

Toluq bet