Jemet boyiche tutqun qilishning arqisigha némiler yoshurun'ghan?

Washin'gtondin muxbirimiz nur'iman teyyarlidi
2024.03.25
xeyrul-memet “Shinjang saqchi höjjetliri” de 2022-yili ashkara bolghan qeshqer konasheher nahiyesidin xeyrul memet, 2017-yili 18 yash waqtida lagérgha qamalghan.
shahit.biz

Yéqinda “Shahit biz” torining X hésabida, 2017-yili 18 yash waqtida lagérgha solan'ghan xeyrul memetning a'ilisi heqqidiki tepsiliy uchurlar hembehirlen'gen. Bu uchurgha qarighanda, xeyrul memetning bowisi abdurazaq osman 74 yash bolup, 2017-yili 10 yilliq késilgen؛ dadisi memettursun abdurazaqqa 2017-yili jaza höküm qilin'ghan, 2018-yili türmide qaza qilghan.

 “Shahit biz” tor bétidiki melumatlargha asaslan'ghanda, xeyrul memet oqughuchi bolup, turushluq adrési qeshqer konasheher nahiye bulaqsu yézisi 5-kent iken. 2022-Yili ashkara bolghan “Shinjang saqchi höjjetliri” de qeshqer konasheher nahiyesidiki tutqunlarning ehwali xatirilen'gen bolup, mezkur arxipta xeyrul memetning a'ilisi heqqidiki uchurlarmu yer alghan.

 “Shahit biz” torining qurghuchisi bolghan jin bunin (Gene Bunin) teminligen bashqa melumatlardimu bir jemettiki yashinip qalghan boway-momay we ata-anilarning hemmisi dégüdek türme-lagérlargha solan'ghan, oqush yéshidiki balilarning chongraqliri lagérgha, kichikliri atalmish yataqliq mektep, yeni balilar lagérlirigha élip kétilgen ehwallar bar idi.

Tutulup ketken Uyghurlargha a'it uchurlarni toplap xelq'aragha ashkarilap kéliwatqan musteqil tetqiqatchi abduweli ayup ependi radiyomizgha söz qilip, yuqirida déyilgendek jemet boyiche tutulup ketken ehwallarning 2020-yili féwralda xelq'aragha ashkarilan'ghan “Qaraqash höjjetliri” dimu uchraydighanliqini bildürdi.

Muhajirette yashawatqan Uyghurlarning radiyomizgha bergen uchurlirigha qarighanda, xitay da'iriliri teripidin yoqilang bahane-sewebler bilen bir a'ilidin nechche ewlad teng tutup kétilgen ehwallar xili köp iken. Türkiyede yashawatqan yalqun uluyol ependining radiyomizgha bildürüshiche 2017-yilidin buyan uning dadisi we taghiliri bolup, qumul qaradöwe yézisidiki 30 din artuq uruq-tughqanliri tutulghan.

Uning éytishiche, xitay da'iriliri uning hammisining yoldishi, oghli we kélini qatarliqlarni öz ichige alghan bir a'ilidin qanchilighan kishilerni tutqun qilip, uzun muddetlik qamaq jazasigha höküm qilghan.

Yalqun uluyol yene xitay hökümitining intayin bimene sewebler bilen Uyghurlarni tutqun qilghanliqini, tutqun'gha naraziliq bildürgen a'ile ezalirini jimiqturush üchün jemet boyiche tutqun qilghanliqini tekitlidi.

Abduweli ayup ependi xitayning jemet boyiche tutqun qilishi heqqide toxtilip, xitay hökümitining bir a'ile ezalirini “Chétip jazalash” tin bashqa, yene shu jem'iyette tesiri bolghan jemetni tutush arqiliq shu kishi turushluq rayonni tinchlandurushni meqset qilghan bolushi mumkinlikini eskertti.

Amérikada yashawatqan mariye muhemmed xanimning ijtima'iy taratqu hésabidiki uchurlarda uning atushta jaza ötewatqan 96 yashliq chong dadisi abidin damollamning 2-ayning 5-küni türmide jan üzgenliki we méyitining a'ilisige qayturulmighanliqini bildürgen idi. Bu uchurlarning toghriliqi radiyomiz teripidinmu delillen'genidi.

Melum bolushiche abidin damollamning 7 oghli bar bolup, 7 oghlining hemmisi 2017-yilliri türmige tashlan'ghan. Eyni waqitta newrilermu asasen lagérgha élip kétilgen bolup, bir newrisi türmide ölüp ketken. Ijtima'iy taratqularda tarqalghan melumatlargha qarighanda, yéqinda yette oghulning ikkisi qoyup bérilgen bolup, besh oghli téxiche türmide iken. Bu melumatlar radiyomiz teripidin téxi delillenmidi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.