Америка вә хитай җәнубий деңиздиму тиркәшмәктә

Мухбиримиз ирадә
2020-05-18
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Хитай өзиниң территорийиси дәп бәлгиливалған җәнубий деңиз райониниң үстидин көрүнүши. 2015-Йили 20-май.
Хитай өзиниң территорийиси дәп бәлгиливалған җәнубий деңиз райониниң үстидин көрүнүши. 2015-Йили 20-май.
AFP

Йеқинқи бир нәччә һәптидин буян, америка билән хитай арисида җәнубий деңиз мәсилисидики сүркилиш күчәйгәнлики мәлум. Техи йеқинда америка ташқи ишлар министири майк помпейо хитай һөкүмитини қаттиқ әйибләп, «хитай пүтүн дуня корона вируси юқуми билән алдираш болуп кәткән бир пәйтни ғәниймәт билип, җәнубий деңизда земин кеңәймичиликигә киришти» дегәниди.

Америкадики бу һәқтә чиқиватқан хәвәрләрдин қариғанда, америка мушу тәнқидни қилип узун өтмәйла райондики һәрбий мәвҗутлуқини күчәйтип, хитайниң һәрикитини чәкләшкә җиддий киришкән. Чүнки хитайниң вирус мәзгилидики қалаймиқанчилиқтин пайдилинип, җәнубий деңиздики сүний араллирини қоралландурушқа урунуватқанлиқи америка дөләт мудапиә министирлиқиниң җиддий диққитини қозғиған.

Хитай һөкүмити өзиниң нурғун байлиқи вә күчини ишқа селиш арқилиқ өткән 10 йил мабәйнидә райондики һәрбий мәвҗутлуқини тез сүрәт билән бәрпа қилғаниди. Бирақ, америка вә бу районда игилик һоқуқ көрүши қиливатқан вейтнам, филиппин, малайсия, бруни вә тәйвән қатарлиқ дөләт вә районлар буниңға қаттиқ қарши туруп, бу земинниң хәлқараға очуқ земинликини қаттиқ тәкитләп кәлмәктә.

Ундақта җәнубий деңиз зади немә үчүн шунчә муһим? радийомиз йеқинда мушу саһәдики мутәхәссиләрни зиярәт қилип бир видийо тарқатти. Америкадики «истратегийә вә хәлқаралиқ тәтқиқатлар мәркизи» ниң тәтқиқатчиси гиригорий полиңниң радийомизға билдүрүшичә, җәнубий деңиз дунядики әң қайнақ тиҗарәт йоллириниң бири болуп, у оттура шәрқ вә яврупани хитай, японийә вә америкаға туташтуруштики муһим түгүн икән. Гәрчә у иккинчи парс қолтуқи болмисиму, әмма йәнила мол тәбиий байлиқларға игә икән. Бирақ бу байлиқлар деңиз қирғақлиридики дөләтләрла қезип чиқиралайдиған орунларда икән»

Америкадики сиясий анализчи елшат һәсән әпәндиму җәнубий деңизниң интайин муһим истратегийәлик әһмийәткә игә икәнликини, хитайниң кәлгүси зор дөләт болуш нийитини әмәлгә ашуруш үчүн бу районни қолға киргүзүшкә урунуватқанлиқини билдүрди.

Америка җорҗ мәйсон университетидин җаң кетйән исимлик тәтқиқатчиниң радийомизға билдүрүшичә, хитайниң җәнубий деңиздики игилик һоқуқ даваси интайин мүҗмәл бир асасқа тайинидикән, йәни у бу районда 9 нуқтилиқ бир линийәни илгири сүрүп туруп бу йәрдә игилик һоқуқини илгири сүргән. Бирақ хитай һазирғичә бу нуқтилиқ 9 линийәниң зади қәйәрләргә тоғра келидиғанлиқини толуқ ашкарилап бақмиғаникән. Чүнки бундақ қилғанда у өзиниң бу сәпсәтисиниң башқа 6 дөләт тәрипидин битчит қилинишидин еһтият қилидикән.

Униң баян қилишичә, хитай һөкүмити бу деңиз районидики 8-9 җайни ишғал қиливалған болуп, у 2012-йилидин тартип бу игилик һоқуқ сәпсәтисини йәниму күчәйтип, техиму кеңийшни пиланлиған вә униң үчүн һәрбий мәвҗутлуқини қаттиқ күчәйткән.

Гиригорий полиңниң билдүрүшичә, хитай җәнубий деңизда бир қанчә йилдин бери күчини игилик һоқуқ даваси қиливатқан башқа кичик дөләтләрни қорқутуш вә уларни һақарәтләшкә қаратқан. Униң бундақ қилиштики мәқсити, бу кичик дөләтләрни қорқутуш арқилиқ, уларни өз дәвасидин ваз кәчтүрүш икән.

Униң билдүрүшичә, гәрчә американиң җәнубий деңизда игилик һоқуқи болмисиму, бирақ униң бу дөләтләр билән болған иқтисадий вә сиясий паалийәтлири бар, шуңа җәнубий деңизниң хитай тәрипидин башқурулуши американиң мәнпәәтигә бивастә зиян беридикән.

Илшат һәсән әпәндиниң баян қилишичә, хитайниң җәнубий деңизни контрол қиливелиши явропа вә у арқилиқ американиң кәлгүси хәвпсизликигә җиддий тәһдит пәйда қилидикән. Шуңа у американиң һазир бар күчи билән җәнубий деңизниң очуқлуқиға капаләтлик қилиши қилишқа тиришиватқанлиқини баян қилди.

Дәрвәқә, америка талаш-тартиш болуватқан деңиз районидики деңиз армийә маневирини күчәйтип, һава армийәси билән деңиз армийәсиниң бирләшмә маневирини өткүзгән болса, шундақла йәнә филиппин деңизи районида су үсти парахотлири вә су асти парахотлирини тәң ишқа селип манвер елип барған.

Америка йеқинда, йәни 5-айниң 15-күни USS рафаәл пәралта арләиғ-буркә намлиқ қоғлиғучи парахотини хитайниң шаңхәй шәһиридики деңиз қирғиқидин 116 деңиз мили йирақлиққа орунлаштурған. «Асия вақти гезити» ниң бу һәқтики хәвиридә ейтилишичә, «бу бир айға йәтмигән вақит ичидә шималдики сериқ деңизда көрүлгән иккинчи америка қоғлиғучи парахоти болуп һесаблинидикән. Диққәт қозғайдиғини, бу парахотлар учуп өтүватқан айропиланларни чәкләш вә униңға зәрбә беришкә тәйяр қилип қоюлған икән.»

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт