Prézidént jow baydénning asiya sepiri xitaygha bérilgen küchlük signal

Muxbirimiz irade
2022.05.25
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Prézidént jow baydénning asiya sepiri xitaygha bérilgen küchlük signal Amérika prézidénti jow baydén(Joe Biden) yaponiyediki resmiy ziyaritidiki muxbirlarni kütüwélish yighinida yaponiye bash ministiri fumi'o kishida bilen. 2022-Yili 23-may, tokyo, yaponiye.
AP

Amérika prézidénti jow baydén yaponiyediki resmiy ziyaritining 2-künidiki muxbirlarni kütüwélish yighinida qilghan bir sözide xitay teywen'ge qoralliq hujum qozghighan teqdirde amérikaning bu ishqa qoralliq arilishidighanliqini bildürgen. U sözide “Bu bizning wedimiz idi” dégen.

Amérika prézidénti jow baydén bilen yaponiye bash ministiri kishidaning ortaq muxbirlarni kütüwélish yighinida bir muxbir jow baydéndin “Siz ukra'ina urushigha melum sewebler tüpeylidin qoralliq arilishishini xalimidingiz, emma oxshash ehwal teywen'ge yüz bérip qalsa herbiy mudaxile qilamsiz?” dep sorighan. Prézidént jow baydén buninggha keskin halda “Shundaq, bu dégen bizning wedimiz” dep jawab qayturghan. Jow baydén yene “Amérika ‛bir xitay‚ siyasitini dawamliq yaqilaydu, biz hemmimiz buninggha qol qoyghan. Biraq xitayning teywen'ge qarshi küch ishlitishke urunushi peqet muwapiq emes, bu pütkül rayonni tarqaqlashturidu we ukra'inada yüz bergen'ge oxshash yene bir heriketni keltürüp chiqiridu” dégen.

Melum bolushiche, hazirghiche héchqandaq bir amérika hökümiti teywen mesilisige qoralliq arilishidighan-arilashmaydighanliqi toghrisida bundaq éniq jawab bérip baqmighan bolup, bu heqtiki pozitsiyesi izchil müjmel bolup kelgen iken. Shunga jow baydénning xitayning tam qoshnisi yaponiyede turup bildürgen bu keskin ipadisi xitayni qattiq bi'aram qilghan.

Xitay tashqi ishlar bayanatchisi prézidént baydénning bu sözlirige derhal inkas qayturghan. Xitay tashqi ishlar ministirliqining bayanatchisi wang wénbin buninggha qayturghan inkasida teywen mesilisini “Xitayning ichki ishi” dégenni eskertip “Xitayning igilik hoquqi we zémin pütünlükige oxshash yadroluq menpe'etige chétilidighan mesililerde muresse qilmaymiz we yol qoymaymiz” dégen. U yene “Héchkim xitay xelqining döletning igilik hoquqi we zémin pütünlükini qoghdashtiki qet'iy iradisi we küchlük iqtidarini töwen mölcherlimesliki kérek” dégen.

CNN Téléwiziyesining xewer qilishiche, “Bir xitay” siyasiti boyiche, amérika teywenning xitayning bir qismi ikenlikini étirap qilsimu, emma xitay hökümitining bügün'giche öz-özige xoja bolup kelgen démokratik teywen üstidiki igidarchiliqini resmiy yosunda étirap qilip baqmighan. Shuning bilen bir waqitta amérika bügün'giche teywenni mudapi'e qoralliri bilen teminlep kelgen bolsimu, emma teywen xitayning hujumigha uchrighanda qoralliq mudaxile qilip qilmaydighanliqi heqqide éniq pozitsiye bildürüp baqmighaniken. Shunga baydénning sözidin kéyinla aqsaray bu heqte bayanat bérip “Amérikaning bir xitay siyasitide özgirish bolmighanliqini” qayta tekitligen.

Amérika prézidénti baydénning bayanati weziyet közetküchiliri arisidimu oxshimighan pikirlerge yol achti. Amérikadiki nopuzluq siyaset tetqiqat merkezliridin “Amérika tashqi siyaset kéngishi” (AMERICAN FOREIGN POLICY COUNCIL) ning tetqiqatchisi maykil sobolik (Michael Sobolik) bu heqte radiyomizgha qilghan sözide prézidént baydin bilen aqsarayning pozitsiyesidiki birdeklikning saqlinishining zörürlükini bildürdi. U élxet arqiliq qayturghan inkasida mundaq dégen: “Amérika prézidénti hem shundaqla bash qomandan bolghan jow baydénning amérikaning teywenni qoghdashtek mes'uliyiti barliqigha ishinidighanliqi hazir nahayiti éniq boldi. Biraq uning memuriy emeldarlirining uning pozitsiyesini qollaydighan-qollimaydighanliqi éniq emes. Menche bu yerde töwendiki ikki xil ehwalning biri yüz bériwatqan bolushi mumkin. Biri, baydén hökümiti béyjingning ghezipige tewekkül qilip turup teywen mesilisidiki ‛istratégiyelik müjmellik‚ ni qesten yoqitishqa urunuwatqan bolushi mumkin, yaki yene biri prézidéntning pozitsiyesi öz emeldarliri bilen birdek emes. Menche prézidént bu ehwalni derhal aydinglashturushi kérek”.

Yene bir qisim közetküchiler bolsa prézidént baydénning bu keskin jawabini qarshi alghan. Ular buni xitay hökümitige bérilgen qattiq agahlandurush bolup, uning teywenni ishghal qilishqa urunushining aldini alidu, dep bahalighan. “Atlantik munbiri” aqillar ambiri mutexessisi, proféssor mettiw kroning (MathewKroenig) tiwittirda yazghan inkasida jow baydénning bu ipadini oxshimighan sorunlarda 3-qétim déyishi ikenlikini eskertip turup: “Istratégiyelik müjmellik axirliship, uning ornigha istratégiyelik éniqliq keldi. Bu baydénning üchinchi qétim bundaq déyishi bolup, nahayiti yaxshi ehwal hésablinidu. Xitay eslide buni qarshi élishi kérek. Chünki washin'gton béyjingning chotni xata soqup qalmasliqigha yardem qiliwatidu” dégen.

Amérikadiki Uyghur weziyet analizchisi ilshat hesen ependimu prézidént jow baydénning bu sözni qilishining tasadipiyliq emeslikini éytti. U mundaq dédi:

“Prézidént jow baydénning sözi menche mundaqla déyilgen söz emes. Amérika bu arqiliq xitayni agahlandurmaqchi. Yeni uning amérikaning meydanini xata mölcherlep, xuddi rusiye ukra'inagha hujum qilghan'gha oxshash teywen'ge hujum qilishining aldini almaqchi. Bu xitaygha bérilgen jiddiy agahlandurushtur.”

“Wal sirt zhurnili” ning éytishiche, baydénning bu qétimqi asiya sepiri nöwette xelq'ara jem'iyetning diqqiti rusiyening ukra'inagha qilghan tajawuzigha merkezliship qalghan bir mezgilde amérikaning yenila xitay tehditige taqabil turushni muhim orun'gha qoyidighanliqini namayan qilishni meqset qilidiken. Uning teywen heqqidiki keskin ipadisi amérikaning ukra'ina urushi sewebidin diqqitining chéchilip ketmigenlikini we xitaygha taqabil turush üchün asiya ittipaqini kücheytiwatqanliqini körsitip béridiken.

Yene bir yaqtin, jow baydén bilen yaponiye bash weziri fumi'o kishidaning ortaq axbarat yighinida kishidamu nahayiti éniq qilip özlirining teywen mesiliside amérika bilen bir septe turup, sherqiy asiyada héchkimning rusiyening ukra'inagha qilghinini tekrarlishigha yol qoymaydighanliqini bildürgen.

Aqsarayning ikki terep uchrishishi heqqidiki xewiridin qarighanda, 23-may düshenbe küni, jow baydén bilen fumi'o kishida xitayning “Xelq'ara qanun'gha zit we barghanséri zomigerlishiwatqan qilmishliri” gha taqabil turush üchün yéqindin hemkarlishishqa wede bergen. Prézidént jow baydén yene yaponiyening dölet mudapi'esini kücheytish pilanini qollaydighanliqini bildürgen we hetta “Men yaponiyening mudapi'esini kücheytish iradisini alqishlaymen-küchlük yaponiye we shundaqla küchlük yaponiye-amérika ittipaqi dunyaning yaxshiliqi üchündur” dégen.

Melum bolushiche, prézidént baydén yaponiyediki ziyariti mezgilide yeni 23-may düshenbe küni yene amérika we asiya döletlirining teminlesh zenjirliri, reqemlik tijaret, pakiz énérgiye, ishchi-xizmetchilerni qoghdash we chiriklikke qarshi turush xizmitide téximu yéqindin hemkarlishishigha yardem béridighan “Hindi-tinch okyan iqtisadiy ramkisi” (IPEF) pilanini tonushturghan bolup, bu, uning asiya ziyaritining eng muhim nuqtisi bolup hésablinidiken. CNN Téléwiziyesining éytishiche, jow baydén bu pilanni tonushturghanda “21-Esir iqtisadining kelgüsi asasen hindi-tinch okyanda yézilidu” dégen.

Hindi-tinch okyan iqtisadiy ramkisi (IPEF) gha qatnashqan döletler awstraliye, birunéy, hindistan, hindonéziye, yaponiye, koréye, malaysiya, yéngi zélandiye, filippin, sin'gapor, tayland we wiyétnam qatarliqlar bolup, u xitayni öz ichige almaydiken.

Xitayning shinxu'a agéntliqi xitay tashqi ishlar ministiri wang yining “Hindi-tinch okyan iqtisad ramkisi” heqqidiki inkasigha yer bergen bolup, wang yi sözide “Ular özige néme isim qoyushidin qet'iynezer meghlubiyet bilen ayaghlishidu” dégen we buni xitayni qorshawgha élish urunushi, dégen.

Aqsarayning bayanatidin qarighanda, 24-may seyshenbe küni yene yaponiyede “Töt dölet ittipaqi” (Quad) ning yighini échilghan bolup, yighinda prézidént jow baydén awstraliye bash ministiri antoniy albanis, hindistan bash ministiri naréndra modi, yaponiyening bash weziri fumi'o kishida bilen uchriship, ular bilen erkin we ochuq hindi-tinch okyanni qoghdash, siyasiy we iqtisadiy bixeterlikke kapaletlik qilish, tor bixeterliki, yuqumdin saqlinish we shuningdek bashqa nurghun muhim mesililer üstide söhbetleshken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet