Ма җү: “җуңхуа миллити иҗад қилинип ясалған сөз, уйғурлар асан ассимилятсийә болмайду”

Вашингтондин мухбиримиз шадийә тәйярлиди
2024.04.19
Хитай уйғур мәдәнийитини өчүрүватиду
Photo: RFA

“һазир көплигән кишиләр ‛сиз қайси милләттин?‚ дегән соалға, җараңлиқ һалда ‛мән җуңхуа миллити‚ дәп җаваб бериду” дәп йезилған хитайниң “тәңритағ тори” ниң хәвиридә ейтилған ушбу җүмлиләр, хитай һөкүмитиниң уйғур елидә “җуңхуа миллити ортақ еңи” ни омумлаштурушни техиму күчәйтиватқанлиқиниң дәлилидур. Мутәхәссисләр хитайниң җуңхуа миллити уқуминиң уйғур вә башқа түркий милләтләр һәм башқиларни ассимилятсийә қилишни көрситидиғанлиқини билдүрүшмәктә.

 “тәңритағ тори” ниң 15-апрелдики елан қилинған бу һәқтики хәвиридә мунулар йезилған. “шинҗаңда бүгүнки күндә көп милләтлик аилиләр көпәйди, һәр милләт хәлқи арилишип олтурақлашқан мәһәллиләр көпәйди. Һәр милләт хәлқиниң хизмәт вә күндилик турмуштики өзара бериш-келиш мунасивити вә алақилишиши техиму чоңқурлишип, барғансери омумлашти. ”

Нөвәттә, хитайниң уйғур елидә уйғурларға қарита йүргүзүватқан хитайлаштуруш сияситиниң күнсайин күчийиватқан мәзгилидә, уларға “мән җуңхуа миллити” дегән ассимилятсийәлик намни ишлитишни омумлаштурушқа урунуватқанлиқи җиддий инкас қозғимақта.

Радийомизниң зияритини қобул қилған түркийә һаҗәттәпә университетиниң оқутқучиси, истратегийә мутәхәссиси доктор әркин әкрәм нөвәттә хитайниң уйғур елидә йүргүзүватқан бу хилдики хитайлаштуруштин ибарәт зораванлиқ сияситиниң ассимилятсийә қилиш вә ирқий қирғинчилиқниң типик ипадиси икәнликини илгири сүрди.

Ши җинпиң дәвридә, уйғурларға қарита иҗра қилиниватқан миллий ассимилятсийә сияситидә пүтүн күч билән “җуңхуа миллити ортақ гәвдиси еңи” ни турғузуш тәшәббус қилиниватқанлиқи һәмдә давамлиқ тәкитлиниватқанлиқи мәлум.

Қазақистандики уйғур сиясий паалийәтчи, тарихчи қәһриман ғоҗамбәрди бу һәқтики сөзидә, хитайниң аталмиш “җуңхуа миллити ортақ гәвдиси еңи” шоари астида елип бериватқан бесим вә зулмәтлири түпәйли, бүгүнки күндә уйғурларниң өз миллитиниң “уйғур” дегән намини ейтишқиму җүрәт қилалмайдиған ечинишлиқ һаләткә келип қалғанлиқини тилға алди:

Қәһриман ғоҗамбәрди әпәнди йәнә, хитайниң йеқинқи йиллардин буян “бир бәлбағ бир йол” қурулуши истратегийәсидин пайдилинип, өзиниң дуняға хоҗа болуш вә “җуңхуа миллити ортақ еңи” ни оттура асиядики уйғур қатарлиқ башқа түркий милләтлиригиму кеңәйтишкә урунуватқанлиқини әскәртип, бу һәқтики қаришини оттуриға қойди.

Америкада яшаватқан анализчи маҗү әпәнди радийомизниң зияритини қобул қилип өзиниң бу һәқтики пикрини баян қилди. У инкасида хитайниң нөвәттә райондики хәлқләрни “мән җуңхуа миллити” дәп тәшвиқ қилиш арқилиқ, өзиниң уйғурларға йүргүзүватқан ирқий қирғинчилиқиниң дәсләпки басқучидики ғәлибисигә тәнтәнә қиливатқанлиқини илгири сүрүп мундақ деди.

“җуңхуа миллити дегән бу сөз иҗад қилинип ясалған. Һазир райондики милләтләрдин уларниң қайси милләт икәнлики соралғанда, улар өзлириниң җуңхуа миллити икәнликини ейтқанлиқи тәшвиқ қилиниватиду. Һалбуки әмәлийәттә бу, райондики хәлқләрниң хитайниң еғизи вә канийи болған тәшвиқат еһтияҗи үчүн, өз миллитиниң намини ейталмай, шундақ дейишкә мәҗбурланғанлиқиниң ипадисидур. Чүнки мән кишиләрниң бу хил һес туйғуға келип, ‛мән җуңхуа миллити‚ дәп уни һәқиқий түрдә қобул қилишиға йәнә узун муддәт кетидиғанлиқиға ишинимән” .

Ма җү әпәнди сөзидә, хитайниң нөвәттә тәшәббус қиливатқан “җуңхуа миллити” маһийәттә башқа милләтләрни бой сундуруштин башқа нәрсә әмәс икәнликини әскәртип, бу һәқтики қаришини шәрһләп өтти.

 “2014-йилдин буян, хитай компартийәси ши җинпиңниң рәһбәрликидә аталмиш вәтәнпәрвәрлик тәрбийәси вә милләтләрниң юғурулушини арқа-арқидин оттуриға қойди. Һалбуки буниң түпки мәқсити, өзиниң дөләт вә һәрбий террорлуқ контроллуқ астидики сияситидин пайдилинип, уйғур райониниң һәр қайси җайлирини булаң-талаң қилиш, игиливелиш вә тартивелиш арқилиқ өзиниң хитай миллитиниң һөкүмранлиқиқа айландуруштур. Хитай компартийәсиниң һазирқи бу аталмиш коммунизм идийәси уни чекидин ашқан натсист-фашист һакимийитигә айландурди. Ваһаләнки, хитай милләт мәсилилирини бир тәрәп қилиштила әмәс, бәлки хәлқаралиқ дипломатийә вә дуня иқтисад-сода сәһнилиридиму хитай милләтчиликидин ибарәт бу қартини қоллиниватиду. ”

Мәзкур хәвәрдә ейтилишичә, хитай компартийәси йүз йилдин артуқ вақит сәрп қилған хәлқни йетәкләш көрүши җәрянида, һазир дунядики иккинчи чоң иқтисадий дөләт болупла қалмастин бәлки йәнә, җуңхуа мәдәнийитиниң һаятий күчи вә тәсиригиму дуняниң қайтидин көз тикиши үчүн земин һазирлиған. Шундақла бүгүнки күндә, дунядики охшимиған милләтләрниң қандақ қилғанда бир-бири билән зитлашмастин бир гәвдигә айлиналаш җәһәттә хитайниң әқил-парасәт данишмәни болалайдиғанлиқи давраң селинған.

 “демократик хитай фиронти” дәп аталған тәшкилатниң муавин рәиси, “манҗурийәни әслигә кәлтүрүш һәрикити” ниң мәслиһәтчиси, канададики сиясий анализчи шең шө ханим бу һәқтә радийомизниң зияритини қобул қилғанда, хитайниң әзәлдин инсанийәткә қарши һөкүмранлиқ һакимийәт йүргүзүп уйғур, тибәт, моңғул районлирида өзиниң ирқий қирғинчилиқ сияситини елип бериватқанлиқини тәкитләп, мунуларни деди.

 “чүнки бу районларниң өзлириниң бирқанчә йүз йил, һәтта нәччә миң йил давамлашқан өзигә хас тили, мәдәнийити, өрп-адити, диний етиқади вә өзиниң уюшуш күчи бар. Әлвәттә наһайити ениқки, хитай компартийәси бундақ уюшқақлиқни қобул қилмайду. Чүнки у мәзкур милләтләрниң өзиниң террорлуқ һөкүмранлиқиға тәһдит икәнликини обдан билиду. Шуңлашқа хитай компартийәсиниң бу районларда елип барған ирқий қирғинчилиқ вә инсанийәткә қарши қилмишлири техиму еғир болиду. ”

Ма җү әпәнди зиярәт давамида, хитай билән пүтүнләй охшимиған ирқ, милләт, қан, тил вә етник мәдәнийәт гурупписиға тәвә болған уйғурларға охшаш милләтләрни хитайниң узун йиллардин буян йоқитишқа вә ассимилятсийә қилишқа урунуп келиватқанлиқини, лекин хитайниң тарихтиму уйғурларни йоқиталмиғанлиқи вә буниңдин кейинму ассимилятсийә қилалмайдиғанлиқини тәкитлиди. У мундақ деди:

 “бу аталғуни ишлитиш сиясий җәһәттә хата болсиму, маһийәт җәһәттин елип ейтқанда, нөвәттә йүз бериватқан мәсилә бу шәрқ ирқи билән кавказ ирқи оттурисидики тоқунуш болуп, бу тоқунуш уйғурларни өз ичигә елипла қалмай, пүткүл түркий милләт системисиға берип четилиду. Гәрчә бүгүнки түркий милләтлиридә хитайға қарши туруш йоли болмисиму, әмма бу уларниң һәргизму мәңгү уларға тақабил туралмайдиғанлиқини билдүрмәйду. Уйғурлар бүгүн әң еғир зораванлиққа учраш вә чүшкүнлүк дәвридә болсиму, әмма улар өзиниң етиқади, мәдәнийитини қоғдиялайду вә сақлап қалалайду. Чүнки у уйғурларғила мунасивәтлик болмастин, бәлки пүткүл инсанийәт алиминиң техиму рәңдар мәдәнийәткә игә икәнликиниң символидур. ”

Мутәхәссисләрниң қаришичә, хитай тарихтин буян өзидин аз вә кичик болған милләт вә етник гуруппиларни бастуруп кәлгән болуп, нөвәттә уйғур елидики уйғур вә башқа йәрлик милләтләргә қарита бирла җуңхуа миллити дегән ассимилятсийәлик намни қобул қилдуруш һәм омумлаштурушни шиддәт билән күчәйтмәктә. Лекин, униң ассимилятсийә мәқсити асанлиқчә әмәлгә ашмайду.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.