Ma jü: “Jungxu'a milliti ijad qilinip yasalghan söz, Uyghurlar asan assimilyatsiye bolmaydu”

Washin'gtondin muxbirimiz shadiye teyyarlidi
2024.04.19
Xitay Uyghur medeniyitini öchürüwatidu
Photo: RFA

“Hazir köpligen kishiler ‛siz qaysi millettin?‚ dégen so'algha, jarangliq halda ‛men jungxu'a milliti‚ dep jawab béridu” dep yézilghan xitayning “Tengritagh tori” ning xewiride éytilghan ushbu jümliler, xitay hökümitining Uyghur élide “Jungxu'a milliti ortaq éngi” ni omumlashturushni téximu kücheytiwatqanliqining delilidur. Mutexessisler xitayning jungxu'a milliti uqumining Uyghur we bashqa türkiy milletler hem bashqilarni assimilyatsiye qilishni körsitidighanliqini bildürüshmekte.

 “Tengritagh tori” ning 15-apréldiki élan qilin'ghan bu heqtiki xewiride munular yézilghan. “Shinjangda bügünki künde köp milletlik a'ililer köpeydi, her millet xelqi ariliship olturaqlashqan mehelliler köpeydi. Her millet xelqining xizmet we kündilik turmushtiki öz'ara bérish-kélish munasiwiti we alaqilishishi téximu chongqurliship, barghanséri omumlashti. ”

Nöwette, xitayning Uyghur élide Uyghurlargha qarita yürgüzüwatqan xitaylashturush siyasitining künsayin küchiyiwatqan mezgilide, ulargha “Men jungxu'a milliti” dégen assimilyatsiyelik namni ishlitishni omumlashturushqa urunuwatqanliqi jiddiy inkas qozghimaqta.

Radiyomizning ziyaritini qobul qilghan türkiye hajettepe uniwérsitétining oqutquchisi, istratégiye mutexessisi doktor erkin ekrem nöwette xitayning Uyghur élide yürgüzüwatqan bu xildiki xitaylashturushtin ibaret zorawanliq siyasitining assimilyatsiye qilish we irqiy qirghinchiliqning tipik ipadisi ikenlikini ilgiri sürdi.

Shi jinping dewride, Uyghurlargha qarita ijra qiliniwatqan milliy assimilyatsiye siyasitide pütün küch bilen “Jungxu'a milliti ortaq gewdisi éngi” ni turghuzush teshebbus qiliniwatqanliqi hemde dawamliq tekitliniwatqanliqi melum.

Qazaqistandiki Uyghur siyasiy pa'aliyetchi, tarixchi qehriman ghojamberdi bu heqtiki sözide, xitayning atalmish “Jungxu'a milliti ortaq gewdisi éngi” sho'ari astida élip bériwatqan bésim we zulmetliri tüpeyli, bügünki künde Uyghurlarning öz millitining “Uyghur” dégen namini éytishqimu jür'et qilalmaydighan échinishliq haletke kélip qalghanliqini tilgha aldi:

Qehriman ghojamberdi ependi yene, xitayning yéqinqi yillardin buyan “Bir belbagh bir yol” qurulushi istratégiyesidin paydilinip, özining dunyagha xoja bolush we “Jungxu'a milliti ortaq éngi” ni ottura asiyadiki Uyghur qatarliq bashqa türkiy milletlirigimu kéngeytishke urunuwatqanliqini eskertip, bu heqtiki qarishini otturigha qoydi.

Amérikada yashawatqan analizchi majü ependi radiyomizning ziyaritini qobul qilip özining bu heqtiki pikrini bayan qildi. U inkasida xitayning nöwette rayondiki xelqlerni “Men jungxu'a milliti” dep teshwiq qilish arqiliq, özining Uyghurlargha yürgüzüwatqan irqiy qirghinchiliqining deslepki basquchidiki ghelibisige tentene qiliwatqanliqini ilgiri sürüp mundaq dédi.

“Jungxu'a milliti dégen bu söz ijad qilinip yasalghan. Hazir rayondiki milletlerdin ularning qaysi millet ikenliki soralghanda, ular özlirining jungxu'a milliti ikenlikini éytqanliqi teshwiq qiliniwatidu. Halbuki emeliyette bu, rayondiki xelqlerning xitayning éghizi we kaniyi bolghan teshwiqat éhtiyaji üchün, öz millitining namini éytalmay, shundaq déyishke mejburlan'ghanliqining ipadisidur. Chünki men kishilerning bu xil hés tuyghugha kélip, ‛men jungxu'a milliti‚ dep uni heqiqiy türde qobul qilishigha yene uzun muddet kétidighanliqigha ishinimen” .

Ma jü ependi sözide, xitayning nöwette teshebbus qiliwatqan “Jungxu'a milliti” mahiyette bashqa milletlerni boy sundurushtin bashqa nerse emes ikenlikini eskertip, bu heqtiki qarishini sherhlep ötti.

 “2014-Yildin buyan, xitay kompartiyesi shi jinpingning rehberlikide atalmish wetenperwerlik terbiyesi we milletlerning yughurulushini arqa-arqidin otturigha qoydi. Halbuki buning tüpki meqsiti, özining dölet we herbiy térrorluq kontrolluq astidiki siyasitidin paydilinip, Uyghur rayonining her qaysi jaylirini bulang-talang qilish, igiliwélish we tartiwélish arqiliq özining xitay millitining hökümranliqiqa aylandurushtur. Xitay kompartiyesining hazirqi bu atalmish kommunizm idiyesi uni chékidin ashqan natsist-fashist hakimiyitige aylandurdi. Wahalenki, xitay millet mesililirini bir terep qilishtila emes, belki xelq'araliq diplomatiye we dunya iqtisad-soda sehniliridimu xitay milletchilikidin ibaret bu qartini qolliniwatidu. ”

Mezkur xewerde éytilishiche, xitay kompartiyesi yüz yildin artuq waqit serp qilghan xelqni yéteklesh körüshi jeryanida, hazir dunyadiki ikkinchi chong iqtisadiy dölet bolupla qalmastin belki yene, jungxu'a medeniyitining hayatiy küchi we tesirigimu dunyaning qaytidin köz tikishi üchün zémin hazirlighan. Shundaqla bügünki künde, dunyadiki oxshimighan milletlerning qandaq qilghanda bir-biri bilen zitlashmastin bir gewdige aylinalash jehette xitayning eqil-paraset danishmeni bolalaydighanliqi dawrang sélin'ghan.

 “Démokratik xitay fironti” dep atalghan teshkilatning mu'awin re'isi, “Manjuriyeni eslige keltürüsh herikiti” ning meslihetchisi, kanadadiki siyasiy analizchi shéng shö xanim bu heqte radiyomizning ziyaritini qobul qilghanda, xitayning ezeldin insaniyetke qarshi hökümranliq hakimiyet yürgüzüp Uyghur, tibet, mongghul rayonlirida özining irqiy qirghinchiliq siyasitini élip bériwatqanliqini tekitlep, munularni dédi.

 “Chünki bu rayonlarning özlirining birqanche yüz yil, hetta nechche ming yil dawamlashqan özige xas tili, medeniyiti, örp-aditi, diniy étiqadi we özining uyushush küchi bar. Elwette nahayiti éniqki, xitay kompartiyesi bundaq uyushqaqliqni qobul qilmaydu. Chünki u mezkur milletlerning özining térrorluq hökümranliqigha tehdit ikenlikini obdan bilidu. Shunglashqa xitay kompartiyesining bu rayonlarda élip barghan irqiy qirghinchiliq we insaniyetke qarshi qilmishliri téximu éghir bolidu. ”

Ma jü ependi ziyaret dawamida, xitay bilen pütünley oxshimighan irq, millet, qan, til we étnik medeniyet guruppisigha tewe bolghan Uyghurlargha oxshash milletlerni xitayning uzun yillardin buyan yoqitishqa we assimilyatsiye qilishqa urunup kéliwatqanliqini, lékin xitayning tarixtimu Uyghurlarni yoqitalmighanliqi we buningdin kéyinmu assimilyatsiye qilalmaydighanliqini tekitlidi. U mundaq dédi:

 “Bu atalghuni ishlitish siyasiy jehette xata bolsimu, mahiyet jehettin élip éytqanda, nöwette yüz bériwatqan mesile bu sherq irqi bilen kawkaz irqi otturisidiki toqunush bolup, bu toqunush Uyghurlarni öz ichige élipla qalmay, pütkül türkiy millet sistémisigha bérip chétilidu. Gerche bügünki türkiy milletliride xitaygha qarshi turush yoli bolmisimu, emma bu ularning hergizmu menggü ulargha taqabil turalmaydighanliqini bildürmeydu. Uyghurlar bügün eng éghir zorawanliqqa uchrash we chüshkünlük dewride bolsimu, emma ular özining étiqadi, medeniyitini qoghdiyalaydu we saqlap qalalaydu. Chünki u Uyghurlarghila munasiwetlik bolmastin, belki pütkül insaniyet alimining téximu rengdar medeniyetke ige ikenlikining simwolidur. ”

Mutexessislerning qarishiche, xitay tarixtin buyan özidin az we kichik bolghan millet we étnik guruppilarni basturup kelgen bolup, nöwette Uyghur élidiki Uyghur we bashqa yerlik milletlerge qarita birla jungxu'a milliti dégen assimilyatsiyelik namni qobul qildurush hem omumlashturushni shiddet bilen kücheytmekte. Lékin, uning assimilyatsiye meqsiti asanliqche emelge ashmaydu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.