Хитай җ х министири җав кеҗи: “шинҗаңдики күрәштә төт милйон кишини тәрбийәләш лазим!” (2)

Мухбиримиз әзиз
2022.06.27
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Хитай җ х министири җав кеҗи: “шинҗаңдики күрәштә төт милйон кишини тәрбийәләш лазим!” (2) Хитай җамаәт хәвпсизлик министирлиқиниң министири җав кеҗи(赵克志) шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиниң йиғинда сөзлимәктә. 2020-Йили апрел.
AP

Йеқинда ашкара болуп кәткән “шинҗаң сақчи һөҗҗәтлири” намидики топламда хитай җамаәт хәвпсизлик министирликиниң министири җав кеҗиниң йезиққа айландурулған нутуқ хатириси йәр алған. 2018-Йили июнда сөзләнгән бу нутуқта җав кеҗи шу вақитқа қәдәр бир йил давам қилған уйғур дияридики зор тутқунни “дәсләпки зор ғәлибигә еришти” дәп хуласилигән һәмдә бу хил “зәрбә бериш күриши” ни буниңдин кейинму давам қилдуруш, нөвәттики вәзийәтни буниңдин кейин һәргизму бошатмаслиқ һәққидә көрсәтмә бәргән. Шуниң билән биргә уйғур дияридики тутқун вә “тәрбийәләш” ни асас қилған сиясий күрәшниң обйекти аз дегәндиму төт милйон киши болидиғанлиқидин бишарәт бәргән.

“шинҗаңдики терорлуқ вә ашқунлуққа қарши күрәшни һәргиз тохтатмаслиқ керәк!”

Җав кеҗиниң 2018-йили июнда уйғур дияридики хизмәт тәкшүришидин кейин сөзлигән сөзлири ичидә алаһидә көзгә ташлинидиған бир нуқта, мәркизий һөкүмәтниң уйғур дияри һәққидики бир қатар сиясәтлирини қандақ көләмдә иҗра қилиш мәсилиси болуп һесаблиниду. Җав кеҗиниң билдүришичә, хитай компартийәсиниң 2012-йили ноябирдики 18-қурултийидин башлап, “ши җинпиң ядролуқидики партийә мәркизий комитети шинҗаңдики хизмәтләргә йүксәк дәриҗидә әһмийәт бәргән. Шуниң билән биргә ‛шинҗаңда иҗтимаий муқимлиқ вә узун мәзгиллик әминлик орнитиш һәққидики пикир‚, ‛йеңи дәврдики терорлуққа қарши туруш хизмитини техиму яхши орунлаш һәққидики пикирләр‚ қатарлиқ бир қатар йолйоруқ характерлик һөҗҗәтләрни түзүп чиққан”. Бу бойичә болғанда, уйғур диярида һазир ташқий дуняға мәлум болуватқан қирғинчилиқниң дәсләпки қәдәмлири буниңдин он йил илгири алиқачан башлинип болған болиду. Җав кеҗиниң билдүришичә, ши җинпиң “шинҗаңдики терорлуқ һәркәтлириниң идийиви мәнбәси диний ашқунлуқ икәнлики” ни алаһидә тәкитлигән. Шу сәвәбтинму уйғур дияридики сиясий бастурушта “диний ашқунлуқ” билән “терорлуқ” һәрқачан баравәр тилға елинип кәлгән.

Җав кеҗи бу қетимлиқ нутуқида ениқ қилип, 2018-йили январда ши җинпиңниң терорлуққа қарши туруш хизмити һәққидә мәхсус йолйоруқ бәргәнликини тилға алған. Униң ейтишичә, шу қетимлиқ йолйоруқта ши җинпиң “18-қурултайдин буян һәрқайси рәһбәрлик гуруппилири йоқуридин төвәнгичә иш көрүп терорлуққа қарши күрәштә муәййән ғәлибиләрни қолға кәлтүрди. Буниң билән терорлуққа қарши турушта биз пассиплиқтин актип зәрбә беришкә йүзләндуқ. Әмма терорлуққа қарши туруп муқимлиқни сақлаш җәзмән ғәлибә қилишимиз керәк болған бир мәйдан җәң. Бу җәңни бир секонтму тохтитип қоюшқа болмайду,” дегән. Шуниң билән биргә терорлуққа қарши күрәшниң узун мәзгиллик, мурәккәп вә җапалиқ болидиғанлиқини тәкитләп: “терорлуқниң аламити көрүлгән һаман уҗуқтуруш” лазимлиқини әскәрткән. Җав кеҗи шу қетимлиқ нутуқида ши җинпиңниң ашу сөзлирини нәқил алған һалда, “баш секретарниң бу йолйоруқлири шинҗаңдики терорлуққа қарши туруп муқимлиқ бәрпа қилиш хизмитимизниң қиблинамиси болуши керәк” дегән. Дәрвәқә, шуниңдин кейинки төт йиллиқ реаллиқ буниң толуқ әмәлгә ашурулғанлиқини һәрқайси җәһәтләрдин толуқ намайән қилип бәргән.

Җав кеҗиниң билдүришичә, уйғур дияридики “терорлуққа қарши туруп муқимлиқ бәрпа қилиш” хизмити дәсләпки қәдәмдә утуқларға еришкән болсиму, бу җайдики вәзийәтниң түпки характеридә өзгириш болмиған. Униң ейтишичә, чегра сиртида терорлуқниң “уруқлири”, чегра ичидә буниңға керәклик “тупрақ”, торларда буниңға лазимлиқ “базар” мәвҗут икән. Шу сәвәбтин бу җайдики терорлуққа қарши туруш күришини һечқачан һечқандақ дәриҗидә бош қоюветишкә болмайдикән. Болупму америка башчилиқидики “дүшмән күчләр” һәрқачан бу райондики вәзийәтни хитайға қарши козер қилип ойнаш еһтимали болғанлиқи үчүн бу һал техиму шундақ болуши лазим икән. Униң бу сөзлири шу қетимқи сөһбәттин узун өтмәй һәрқайси наһийә дәриҗилик кадирларға йолйоруқ бәргән чен чуәнгониң сөзлиридиму әйни йосунда тәкрарлиниду. Шуниң билән биргә “шинҗаңдики сиясий вәзийәтниң һазирқи һалитини бундин кейин қилчә бошитишқа болмайду” дегән бу омумий көрсәтминиң чен чуәнгониң “иҗадийити” әмәс, әксичә бейҗиңдин келиватқан йолйоруқ икәнликини күчлүк йосунда дәлилләп бериду. Бу һәқтә сөз болғанда, “шинҗаң сақчи һөҗҗәтлири” намидики мәхпий материялларниң дуняға мәлум болушида муһим рол ойниған шәхсләрниң бири, “комунизим қурбанлири хатирә фонди” ниң тәтқиқатчиси адрян зенз буниң әмәлийәттә ши җинпиңдин җавкеҗиға, җав кеҗидин чен чуәнгоға, чен чуәнгодин һәрқайси вилайәт (област) вә наһийәләргә қаритип ейтилған “омумий хор” икәнликини тәкитләйду:

“бу һөҗҗәтләр арисидики әң муһим текистләрниң бири хитай җамаәт хәвпсизлик министири җав кеҗиниң 2018-йили июндики сөзлири болуп, бу пүтүнләй йеңи рекорд яратқан һөҗҗәттур. Бу һөҗҗәтниң асасий мәзмуниға қарайдиған болсақ, униңда мәркизий һөкүмәт ‛қайта тәрбийәләш лагерлири‚ ни бәкму қалтис болған, ‛қайта тәрбийәләш хизмити‚ бәкму җайида ишқа ашқан, шинҗаңдики контрол қилғили болмайдиған ашу уйғурлардин келиватқан терорлуқ хәтәрлири мәвҗут болуп кәлгәнликтин һазирқи сиясәтни изчил давам қилиш зөрүр, дегәндәк хуласиләрни чиқарған. Мениңчә, бу хил пикирләр хитай һөкүмитиниң өзлири ‛ишинип келиватқан‚ һәмдә базарға селиватқан тәһдит нәзәрийисиниң тәшвиқаттики ипадиси, халас. Улар мушу хилдики пикирни оттуриға қоюп, бу пикирләрни һәрқайси мәмурларниң қулақлириға қуювәтмәкчи болған.”

“шинҗаң мустәқиллиқиға маһил кишиләр икки милйон!”

Хитай һөкүмитиниң бу хилдики “диний ашқунлуқ” билән “терорлуқ” ни бир категорийәгә мәнсуп қилиши һәққидики бу баянлар немә үчүн 2013-йили 11-номурлуқ һөҗҗәт (йәни “қанунсиз диний паалийәтләрни техиму илгирилигән һалда қанун бойичә башқуруш вә диний ашқунлуқ идийәлириниң сиңип киришини чәкләш хизмити һәққидики йетәкчи пикирләр” ) ниң тарқитилиши, арқидинла “ашқунлуққа қарши күрәш” ниң пүткүл ‍уйғур диярида омумлишиши һәққидики соалларға җаваб бериду. Һалбуки, хитай һөкүмити тарқатқан 11-номурлуқ һөҗҗәт улар “қәтийлик билән ишинип келиватқан” һәмдә “диний ашқунлуқни мәнбә қилған” терорлуқниң хәлқарада ортақ етирап қилинған терорлуқниң тәбирлиридин ғайәт зор дәриҗидә пәрқлинидиғанлиқини бәкму җанлиқ көрситип бериду. Болупму униңда “диний ашқунлуқниң ипадиси” 75 түргә айрилған болуп, өткән мәзгилләрдә “шинҗаң һөҗҗәтлири”, “қарақаш һөҗҗәтлири” дегәндәк охшимиған намларда паш болған һөҗҗәтләрдики миңлиған уйғурға артилған “терорлуқ гумандари” дейилгән җинайәт дәл ашу 75 түрниң биригә чүшидиған һадисиләр һесаплиниду. Һалбуки, “тероризимни тәрғиб қилған” дегән “әйиб” билән бәш йилдин йоқури қамаққа һөкүм қилинған кишиләрниң һәммиси дуня җамаитигә мәлум болған терорлуқ билән мәшғул болғанлиқи үчүн әмәс, әксичә хитай һөкүмити бекиткән “терорлуқ вә ашқунлуқ” ниң “ипадиси” көрүлгәнлики үчүнла “терорлуқни бих һалитидила йоқитиш” дегән йетәкчи идийәниң көрсәтмиси бойичә ашу хил қамақ җазалириға һөкүм қилинған кишиләр иди. Бу болса “муқимлиқ вә әминлик орнитиш” шоари үчүн елинған әң муһим қәдәм иди. Чен чуәнгому бу һәқтә қилған сөзидә, “баш секретар ши җинпиң мени шинҗаңға әвәтиштә мени бир әмәлгә игә болсун демигән; мени бай болувалсун дегиниму йоқ; яки мени бир қуруқ мәнсәпкә тәйинләпму қоймиған. Әксичә мени шинҗаңда муқимлиқ орнатсун, дәп бу җайға әвәткән” дегән һәмдә өзиниң бу йәрдә он йил партийә секретари болушиға рухсәт қилишни сориғанлиқини тәкитлигән.

11-Номурлуқ һөҗҗәттә “диний ашқунлуқниң әң чоң ипадиси” дәп биринчи орунға тизилған мәзмун “шинҗаңни вәтинимиз қойнидин айрип чиқип шәрқий түркистан ислам дөлити қурушни тәрғип қилиш” болуп һесаплиниду. Җав кеҗи бу қетимқи нутуқида бу тема һәққидә мәхсус тохталған болуп, “йеқиндин буян бир қисим дүшмән күчләр вә ‛шәрқий түркистан‚ күчлири әксийәтчил мәзмундики син материяллирини көпләп тарқитип, шинҗаңдики тәрбийәләш мәркәзлиригә, уйғурлар билән хәнзуларниң тойлишишиға вә башқа муқимлиқни ишқа ашуруп терорлуққа қарши туруш тәдбирлиригә қара чаплиған” дегән. Шуниң билән биргә бу һадисиниң һазирқи әң диққәт қилишқа тегишлик мәсилә икәнликини тәкитләп: “шинҗаңда һазир шинҗаңниң мустәқиллиқи һәмдә ‛пан-түркизим вә пан-исламизим‚ идийәлиригә маһил кишиләр икки милйонға бариду. Буниңдин башқа җәнубий шинҗаңда диний ашқунлуқниң зәһәрлишигә учриған амма икки милйондин ешип чүшиду. Йәнә келип ичкиридә оқуватқан уйғур оқуғучиларму оңайла ашқунлуқниң зәһиригә учрап терорлуққа арилишип қалиду,” дегән. Бу сан “шинҗаң сақчи һөҗҗәтлири” дә тилға елинидиған “шинҗаңдики 500 миң ишәнчсиз кишиләр” дегән сандин ғайәт зор санда пәрқлиниду. “терорлуқ вә ашқунлуқ” билән “зәһәрләнгән” кишиләр көпинчә қамаққа һөкүм қилинса, “ишәнчсиз кишиләр” ниң көпинчә лагерға қамилидиғанлиқи һазирғичә мәлум болған учурларда көп қетим тилға елинған һадисиләрдин иди.

Мустәқил сиясий анализчи елшат һәсәнниң қаришичә, җав кеҗиниң бу сөзлири һазирға қәдәр нурғун саһәгә сир болуп келиватқан бир чоң мәсилигә җаваб беридикән. У болсиму лагерға зади қанчилик адәмниң қамалғанлиқи һәққидә охшаш болмиған баянлар мәвҗут болуватқанда, хитай җ х министири бивастә һалда тәрбийәләшкә тегишлик кишиләрниң санини төт милйон, дәп бишарәт бәргән. Бу болса йеқинқи мәзгилләрдә тилға елиниватқан “бир милйондин үч милйонғичә киши лагерға қамалған” дегән баянларниң реалиққа пүтүнләй уйғун икәнликини вастилик һалда әкс әттүриду, дегәнлик болидикән.

Хитай һөкүмити “терорлуқ” билән бағлап тилға еливатқан “диний ашқунлуқ” ниң башқа ипадилири қатарида “шинҗаңниң тарихини бурмилап чүшәндүрүш”, “һарақ ичиш вә тамака чекиштин қол үзүш”, “һөкүмәт зәрбә бәргән аилиләргә йошурунчә иқтисадий ярдәмдә болуш”, “һалал вә һарамлиқ һәққидә сөз қилиш”, “яшларниң сақал қоюши вә қизларниң исламий йосунда кийиниши”, “бирла қетимда зор миқдарда йемәклик сетивелиш”, “мәсчиттин башқа җайда топлишип намаз оқуш”, “мәктәптә дөләт тилида әмәс, өз тилида сөзлишиш” дегәндәк мәзмунлар тилға елинған. Илшат һәсәнниң қаришичә хитай һөкүмитиниң бу хилдики “ашқунлуқ вә терорлуқ” нәзирийиси маһийәттә уйғурларни бастурушқа баһанә тоқуштин башқа нәрсә әмәс икән.

Аридин төт йил өтүп 2022-йилиға кәлгәндиму уйғур диярида чен чуәнгониң орнида партийә секретарлиқ қиливатқан ма шиңруйниң “диний ашқунлуқ билән зәһәрләнгән кишиләрни әң зор дәриҗидә тәрбийәләш вә қутқузуп қелиш лазим” дәп йолйоруқ бериши, уйғурлар арисида мәлум нам-шөһрити болған кишиләрниң бирдәк еғир қамаққа һөкүм қилиниши дегәнләр хитай һөкүмитиниң бу хил “баш нишани” ниң өзгәрмигәнликини көрситиду, дәп қаралмақтикән. Техиму муһими, хитай һөкүмити арқа тирәк болған һалда давам қиливатқан “әмгәк күчлирини йөткәп ишқа орунлаштуруш”, балиларни аилә җудалиқиға гириптар қилиш, уйғур тили вә йезиқини мәни қилиш, “нопусни әлалаштуруш” намида уйғурларниң туғут нисбитини чәкләп йүз миңлап хитай нопусини уйғур дияриға көчүрүп келиш қатарлиқ чариләр түпәйлидин нөвәттә хитай һөкүмитини “аста сүрәтлик вә көрүнмәс шәкилдики қирғинчилиқни давам қиливатиду” дәп қариғучилар барғансери көпәймәктә икән. “шинҗаң сақчи һөҗҗәтлири” дәп аталған архип материяллири ашкара болуп бир ай өткәндә, йәни 24-июн күни хитай 13-нөвәтлик хәлқ қурултийи даимий һәйәтләр комитетиниң 35-қетимлиқ йиғинида җав кеҗиниң хитай җамаәт хәвпсизлик министирликиниң министирлиқ вәзиписи әмәлдин қалдурулуп, орниға ваң шявхоң тәйинләнгән. Әмма һазирчә бу хил алмаштурушниң сәвәби намәлум һалда турмақта икән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт