Taliban küchlirining kabulgha qaytip kélishi: xeterler we pursetler

Amérika hökümiti 2021-yili apréldin bashlap afghanistandiki herbiy qisimlirini chékindürüp chiqqandin kéyin, xitay hökümitining yéngidin peyda bolghan bu “Siyasiy boshluq” ni toldurushqa bekmu aldirap kétiwatqanliqi xitay bilen taliban küchliri arisidiki köp qétimliq ashkara we mexpiy söhbetlerdin melum bolushqa bashlighan idi. Téxi yéqinda xitay tashqiy ishlar ministiri wang yi taliban wekilliri bilen béyjingda mexsus söhbette bolghandin kéyin “Taliban küchliri bu rayonning tinchliqini eslige keltürüshte achquchluq rol oynaydu” dédi. 

16-Awghusttin bashlap taliban küchlirining paytext kabulni toluq kontrolluqqa élip, prézidént sariyini ishghal qilghanliqi, afghanistan prézidénti eshref gheni we uning mu'awini emrullah salihning kabuldin qéchip ketkenliki heqqidiki xewerler herqaysi axbarat wastiliridin keng yer aldi. Bu ehwal afghanistan hökümitining üzél-késil ghulap chüshkenlikini, taliban küchlirining yéngiwashtin hakimiyetni qolgha alghanliqini toluq namayen qildi. Afghanistanda yene bir qétimliq zor qach-qach bashlinip, talibanlar yéngi hakimiyetning nami “Afghanistan islam emirliki” bolidighanliqini jakarlidi. 

Derweqe, talibanlarning kabulgha kirishi bilen xitay hökümitining buningdin kéyin talibanlar bilen qandaq alaqida bolidighanliqi heqqide türlük pikirler otturigha chiqishqa bashlidi. Xitay tashqi ishlar ministirliqining bayanatchisi xu'a chünying 16-awghust küni bu heqte söz qilip: “Biz afghanistan xelqining arzusi we tallishigha hörmet qilimiz” dédi. Shuningdek özlirining taliban hökümiti kelgüsidiki térorluq mesililirige taqabil turushta muwapiq yol tapalaydu, dep qaraydighanliqini bildürdi. Emma xitay hökümitining talibanlar bilen yéqindin hemkarlishishining öz nöwitide Uyghurlar mesilisige roshen halda tesir körsitish éhtimallliqi bir qisim kishilerni oylanduriwatqan mesililerning biri iken. Washin'gton shehridiki “Wilson merkizi” ning tetqiqatchisi, siyasiy analizchi bradléy jardén ene shundaq kishilerning biri bolup, taliban küchlirining bu mesilidiki rolini sel chaghlashqa bolmaydighanliqini tekitleydu.

Bu heqtiki söhbitimiz jeryanida u mundaq dédi: “Afghanistandiki weziyet éniqki Uyghurlar üchün bekla muhim bolup qéliwatidu. Talibanlar bilen xitayning hemkarliqi emiliyette 1990-yillarning axirliri, yeni 2000-yili etrapida bashlan'ghan. Ene shu waqitlardin bashlap xitay hökümiti talibanlar bilen köp qétimlap yoshurun diplomatiye alaqisida bolup keldi. Xitay hökümitining bu mesilide ashkara otturigha chiqishi bolsa ular talibanlarni hökümetni idare qilip kétidu, dep oylighanliqidin bolghan ish. Ular mushu talibanlar bilen hemkarlishish arqiliq özlirige tehdit bolghuchi küchlerni, yeni Uyghur qoralliqlirini közdin xalas qilmaqchi bolghan. Bu jeryanda talibanlar afghanistandiki qanunluq hökümet bolghanliqtin bir qisim ‍uyghurlarni xitaygha ötküzüp bergen. Shunga ikki terep otturisidiki ashkara we yoshurun söhbetler yéqinqi mezgillerdin bashlapla yuquri pellige chiqishqa bashlighan idi. Mesilen, biz ziyaret qilghan melum bir afghanistanliq Uyghurni misal qilsaq, uning afghanistan pasporti bolsimu, uninggha bu kishining salahiyiti ‛xitay köchmen‚ dégen namda yézilghan. Talibanlar yéngiwashtin hakimiyet béshigha chiqqan iken, bundaq Uyghurlarning hazir endishige chüshüshi éniq. Chünki talibanlar hökümet binasini kontrolluq astigha alghan iken, barliq hökümet höjjetliri ularning qoligha chüshidu. Bu kishiler waqti kelgende xitaygha qayturulushi pütünley mumkin.” 

Xitay hökümiti bilen taliban otturisidiki bu xil alaqigha da'ir xewerler köplep melum bolghandin kéyin muhajirettiki bir qisim Uyghurlar “Dunyadiki eng chong térorchi hakimiyet bolghan xitay hökümitining térorchilar bolghan taliban bilen birliship ‛térorluqqa qarshi turushi‚ mushu esirdiki eng chong mesxire” dégenliki melum. Amérikadiki musteqil analizchi ilshat hesenning qarishiche, sépi özidin térorchi bolghan xitay hakimiyiti bilen talibanlarning hemkarliqi éniqla Uyghurlar üchün éghir tehdittin bisharet iken. Yene kélip ularning birliship térorluqqa qarshi turmaqchi bolushi mahiyette “Térorluq” bilen qilchimu alaqisi yoq kishilerni basturush bolidiken. 

Bradléy ependining qarishiche, xitay hökümitining taliban hökümiti bilen bolghan hemkarliqi ötken birnechche heptidin buyan barliqqa kelgen hadise emes iken. Ular otturisidiki alaqe we hemkarliq nechche on yillap tarixqa ige bolup, emdilikte taliban küchlirining afghanistanda hakimiyet béshigha chiqishi bu xildiki hemkarliqni téximu yuquri pellige chiqirishi tamamen mumkin iken. 

“Méningche, xitay jasuslar guruppisining afghanistanda atalmish Uyghur térorluq guruhining mewjutluqini peyda qilmaqchi bolghanliqi bekmu qiziqarliq bir misal. Chünki buningda xitay hökümitining ötkenki mezgillerde körülüp baqmighan aktipliq bilen tashqi siyaset we diplomatiye wastiside dölet chégrisidin halqighan pa'aliyetlerde bolghanliqi namayen boldi. Bolupmu qoshna bolghan ottura asiya rayonida, jümlidin afghanistan, pakistan we bashqa jaylarda shundaq bolghan. Buningda köpligen bixeterlik mesililiri otturigha chiqti. Shundaq bolghanliqi üchün bedexshan rayonida xitay hökümiti yéqinqi yillarda bir qisim herbiy eslihelerni qurup chiqti. Bu xildiki herbiy eslihelerning berpa bolushi hazir pamir taghliri, tajikistan chégrisi we waxan karidori etraplirighiche kéngeydi. Chünki xitay hökümti 2014-yilidin tartipla bu jaydin wehime yep kelgen.” 

Bu mesilide ilshat hesenmu mushuninggha oxshap kétidighan qarashta. Uning pikriche, eslidinla pakistan istixbarat organliri bilen qoyuq xizmet hemkarliqi bolghan talibanlarning xitay istixbarat organliri bilenmu zich alaqisi bar iken. Xitay hökümiti bolsa ularning arqisidiki eng zor medetkar iken. Shundaq bolghaniken, taliban hökümiti herqachan xitay hökümiti bilen bir mewqede we bir yönülüshte herket qilidiken. Bundaq ehwalda ularning xitay hökümitige yardemliship qandaqtur “Uyghur jihadchi térorchiliri” guruhini yasap chiqishi éhtimaldin yiraq emes iken. Shunga bu jehette Uyghurlarning hushyar bolushi téximu zörür iken.

 Nöwette afghanistan weziyitidiki bu yéngi özgirish heqqide türlük mulahize we texminler otturigha chiqiwatqan bolup, buning kelgüside rayon tewesidiki téximu éghir bolghan muqimsiz weziyetni yaritishi algha sürülmekte iken.